«Rïn nuniman wi chi toq yojkäm kʼo oxiʼ bʼey chi qawäch: yojbʼe chi kaj, pa qʼaqʼ o pa purgatorio. * Ninbʼij wi chi rïn man kan ta ütz nunaʼoj richin yibʼe chi kaj, ja kʼa man kan ta in itzel richin yibʼe pa qʼaqʼ. Ri man kan ta wetaman ja ri achike ri purgatorio. Majun bʼey nusikʼin ta chupam ri Loqʼoläj Wuj chi rij riʼ, xa xe wakʼaxan ri nkibʼij ri winäq.» (Lionel)

«Rïn kʼutun wi chi nuwäch chi qonojel yojbʼe chi kaj, ja kʼa man kan ta wetaman we ke riʼ o manäq. Chi nuwäch rïn rikʼin ri kamïk nkʼis ronojel.» (Fernando)

¿Kʼo jun mul akʼutun qa chawäch achike kibʼanon ri kaminaqiʼ? ¿Najin kami nkitïj poqonal ri qachʼalal e kaminäq el? ¿Kʼo kami jun qʼij xkeqatzʼët chik? ¿Achike rubʼanik nqetamaj chi qitzij xkekʼastäj ri kaminaqiʼ? Richin nqetamaj, nabʼey tqatzʼetaʼ ri nubʼij ri Loqʼoläj Wuj chi rij ri kamïk. Kʼa riʼ xkeqatzʼët kiqʼalajrisaxik ri kʼutunïk.

 ¿Achike kibʼanon ri kaminaqiʼ?

RI LOQʼOLÄJ WUJ NUBʼIJ: «Ri kʼa e kʼäs, [...] ketaman chi kʼo jun qʼij yebʼekäm, ja kʼa ri xa e kaminaqiʼ man yechʼobʼon ta chik. Manäq chik chʼakoj chi kiwäch [...]. Y ronojel kʼa ri natzʼët richin chi nbʼan, kan tabʼanaʼ kʼa, ruma chupam ri jül ri akuchi xkabʼemuq wi kan, xa manäq chik samaj, [...] manäq chik retamaxik más etamabʼäl» * (Eclesiastés 9:5, 10).

Toq ri Loqʼoläj Wuj nubʼij «jül», nchʼon chi rij ri akuchi (apeʼ) yojbʼe wi toq yojkäm, riʼ nkʼambʼen tzij chi rij jun kʼojlibʼäl akuchi yeʼuxlan ri kaminaqiʼ chuqaʼ majun chik achike ta nkibʼän. Tqatzʼetaʼ jun tzʼetbʼäl. ¿Achike wi xqʼax chuwäch ri Job, ri utziläj achin, ri akuchi yebʼe ri kaminaqiʼ? Rijaʼ xa pa jun qʼij xekäm konojel ralkʼwal chuqaʼ xkʼis ri rubʼeyomäl. Chi rij riʼ, xeʼel pe itzel taq chʼaʼk chi rij, janila wi najin nutïj poqön toq xubʼij: «Tabʼanaʼ utzil nu-Dios, kinayaʼ qa kʼa chuxeʼ ulew, [pa «infierno» nubʼij La Sagrada Biblia, richin ri Guillermo Jünemann] richin yinewatäj chawäch» (Job 1:13-19; 2:7; 14:13). Qitzij na wi, chuwäch ri Job ri yabʼe chuxeʼ ulew o pa infierno, man richin ta natïj más poqön. Riʼ xa richin naköl awiʼ chuwäch ri tijoj poqonal o richin yatuxlan chi riʼ.

Jun chik rubʼanik nqetamaj ri kibʼanon ri kaminaqiʼ ja ri nqasikʼij chi kij ri winäq ri xekʼasöx ojer kan. (Tatzʼetaʼ ri recuadro «Waqxaqiʼ kʼasojinïk nutzijoj ri Loqʼoläj Wuj».)

Majun chi ke ri waqxaqiʼ winäq riʼ xbʼe ta chi kaj o pa qʼaqʼ. Xa ta ke riʼ, ¿achike ruma man xkitzijoj ta bʼaʼ achike xkibʼän chi riʼ? Chuqaʼ, ¿achike ruma man xtzʼibʼäx ta kan chupam ri Loqʼoläj Wuj richin netamäx akuchi (apeʼ) xebʼe wi? Ri Loqʼoläj Wuj majun achike ta nubʼij chi rij riʼ. Ri winäq riʼ majun achike ta xkibʼij ruma majun achike ta xkibʼän. Rijeʼ majun achike ta xkinaʼ, riʼ achiʼel ta e kaminäq jumul chi waran. Ruma riʼ ri Loqʼoläj Wuj kʼo mul nukusaj ri tzij «waran» toq nchʼon chi rij ri kamïk. Achiʼel toq ntzijon chi rij rukamik ri David chuqaʼ ri Esteban, nubʼij chi xewär qa pa kamïk (Hechos 7:60; 13:36, CR).

Ruma riʼ, ¿la nkʼis ronojel rikʼin ri kamïk? ¿La xkekʼastäj chik ri kaminaqiʼ?

^ parr. 3 Ri purgatorio, jun nimanïk ri nubʼij chi ri winäq yebʼe chi riʼ xa richin yechʼajchʼojrisäx chi re ri kimak, chi rij riʼ xtyaʼöx qʼij chi ke yebʼe chi kaj.

^ parr. 7 Chupam La Biblia en kaqchikel Central ri tzij hebreo Seol chuqaʼ ri tzij griego Hades bʼanon qa «jül» chuqaʼ «akuchi yemuq ri kaminaqiʼ» chi ke. E kʼo traducciones chi re ri Loqʼoläj Wuj «infierno» kibʼanon qa chi re ri tzij riʼ. Ja kʼa ri naʼoj chi ri winäq yebʼe pa qʼaqʼ man nukʼüt ta ri Loqʼoläj Wuj.