Mu kutampa kwa mwaka wa 1942, abashilika ba ku Japan balipitile mu Indonesia na cimotoka cabo icikalamba kabili balisanshile abekala calo. Bamunyinefwe abengi balebapatikisha ukubomba incito ishakosa pamo nga ukupanga imisebo e lyo no kushiika ifilindi. Abalekaana ukutungilila inkondo balebakaka mu fifungo umwali ifiko sana no kubacusha nga nshi ica kuti bamunyinefwe batatu balifwilile mu cifungo.

Ba Johanna Harp, abana babo abanakashi babili na cibusa wabo ba Beth Godenze (pa kati)

Nkashi Johanna Harp umwina Netherlands uwaleikala ku kamushi aka kutali akali pa mpili sha ku East Java alefisama pa kushimikila pa myaka ibili. Apo ena na bana bakwe tababakakile, balikwete ubuntungwa bwa kupilibula ibuuku ilyakwete  umutwe uwaleti Salvation e lyo na Ulupungu lwa kwa Kalinda ulwa mu ciNgeleshi ukulupilibwila mu ciDutch. * Lyena nga bapilibula, baletumina aba bwananyina mu Java monse.

Ba Nte abashali mu fifungo balitwalilile ukukumana mu mabumba ayanono e lyo kabili bali abacenjela pa kulashimikila. Ba Josephine Elias batile(abo baleita ukuti ba Tan), “Lyonse ilyo naleya mu kushimikila abantu imbila nsuma nali uwacenjela. Pa kushimikila abantu pa mayanda yabo, nalesenda akabokoshi ka cangalo ico beta ukuti chess pa kuti abantu balemona fye ukuti naleya mukuteya ici cangalo.” Ba Felix na bena mwabo ba Bola balecita kwati baleshitisha isopo pa kushimikila ku ng’anda ne ng’anda. Ba Felix batile, “Lyonse nga tulebila imbila nsuma, inengu sha kabungwe ka bakapokola ba ku Japan ako baleita ukuti Kempeitai shaletukonka konse uko twaya. Pa kuti betutunganya, twalemonana na basambi ba Baibolo pa nshita ishalekanalekana. Abasambi 6 pa bo twalesambilisha balilundulwike ica kuti no kubatishiwa balibatishiwe nangu ca kuti pali iyi nshita kwali inkondo.

Ifimfulunganya mu Jakarta

Nangu ca kuti aba bwananyina balishipikishe amafya ilyo kwali inkondo, kwali ubwesho na bumbi ubukalamba ubo bakwete. Aba mu buteko bwa Japan balyebele bonse abafumine ku fyalo fimbi (ukubikako na bo abafyashi babo baali bena China na bena Indonesia) ukuti balingile ukulembesha no kukopwa reji iya kulanga ukuti umuntu nalapa ukulabombela e lyo no kuba uwa cishinka ku buteko bwa bena Japan. Bamunyina abengi tabaishibe nga ca kuti nabo bene balingile ukulembeshako.

Ba Josephine Elias bali na ba ndume yabo ba Felix

Ba Felix Tan balondolwele ukuti: “Aba bwananyina mu Jakarta baletukoselesha ukukaana ukukopwa amareji. Lelo twalipwishe aba mu buteko nga kutila kuti twayalulako amashiwi yamo pali reji. Mu nshita ya kulemba ukuti ‘nalapa  ukulatungilila abashilika ba calo ca Japan,’ tulembepo ukuti ‘nasumina ukulanakila’ abashilika ba ku calo ca Japan. Aba mu buteko balitusuminishe, e fyo twakopelwe na mareji. Ilyo aba bwananyina mu Jakarta baumfwile ukuti twalikopwa amareji, batendeke ukutwita ati abasangu kabili balilekele no kulanshanya na ifwe.”

Ku ca bulanda, bamunyinefwe abakoselepo sana mu Jakarta, balibekete kabili tabatwalilile ukuba ne cishinka. Munyinefwe umo uwatwalilile ne cishinka balimwikete no ku mukaka mu cifungo pamo na ba André Elias. Ba André batile, “Nalilanshenye nankwe pa kukopwa reji no kumwafwa ukumfwikisha umo fyonse ifyo twacitile fyalolele. Aliicefeshe no kulomba ubwelelo pa fyo alekele ukulanshanya na ifwe. Lyena twalitwalilile ukulanshanya no kukoseleshanya. Ku ca bulanda, uyu munyinane alifwile pa mulandu wa mikalile ububi mu cifungo.”

Merdeka (Ubuntungwa)

Ilyo inkondo yapwile mu 1945 aba bwananyina balefwaisha ukutwalilila ukubila imbila nsuma. Munyina umo uo bakakile no kucusha sana mu cifungo pa myaka iingi, alembele aba ku musambo wa Australia ukuti: “Balinkaka mu cifungo pa  myaka ine, lelo nalitwalilila ne cishinka. Nangu mpite mu mafya ya musango nshi, nshalaba aba bwananyina. Napapata ntumineniko ifitabo.”

Impapulo isho balefwaisha shalifikile mu calo. Pa kubalilapo shali fye ishinono, lyena balipokelele ishingi. Ibumba lya bakasabankanya 10 mu Jakarta balitendeke ukupilibwila impapulo mu ciIndonesian.

Pa 7 August 1945, intungulushi sha mu kabungwe ka fikansa fya calo umwali abantu abalelwila ubuntungwa bwa calo ca Indonesia, shalibilishe ukuti icalo ca Indonesia caleka ukulatekwa na bena Netherlands. Ici calengele ukuti abena Indonesia balwishe imitekele ya bena Netherlands pa myaka ine. Abantu abengi nga nshi balifwile mu calo kabili abantu ukucila pa mamilioni 7 tabakwete amayanda.

Pa myaka yonse ilyo mu calo mwali ifimfulunganya aba bwananyina balitwalilile fye ukulabila imbila nsuma ku ng’anda ne ng’anda. Ba Josephine Elias batile, “Abaletungilila aka kabungwe akalelwila ubuntungwa, baletupatikisha ukulapunda ati, ‘Merdeka,’ icalola mu kuti ‘Ubuntungwa.’ Lelo twalibebele ukuti tatuibika mu fikansa fya calo.” Mu 1949, ubuteko bwa bena Netherlands bwalibweseeshe amaka ku bene ba calo kabili batendeke ukulaita ici calo ati Republic of the United States of Indonesia (pali ino nshita ni Republic of Indonesia). *

Ilyo umwaka wa 1950 walefika ninshi aba bwananyina mu Indonesia balishipikisha amafya pa myaka nalimo 10. Na lyo line, kwali umulimo uukalamba uo baali no kubomba. Bushe baali no kucita shani pa kuti babile imbila nsuma ku mamilioni ya bena Indonesia? Abantu kuti bamona kwati uyu mulimo te kuti ubombwe! Lelo aba bwananyina balikwete icitetekelo kabili balitwalilile ukulabila no kucetekela ukuti Yehova aali no ‘kutuma ababomfi mu mulimo wakwe uwa kulobolola.’ (Mat. 9:38) Ifi fine e fyo Yehova acitile.

^ par.2 Ilyo inkondo yapwile,uwalipo umwaice pa bana abanakashi aba kwa nkashi Harp aliile kwi sukulu lya Gileadi kabili abwelele ku Indonesia ninshi ni mishonari.

^ par.3 Ubuteko bwa Netherlands bwalitwalilile ukulateka icishi ca West Papua (pali ino nshita ni West New Guinea) mpaka na mu 1962.