“Abakashana balomfwa sana ububi nga bakula. Balomfwa ububi sana, bomfwa kwati nabakowela, balapelenganishiwa kabili bomfwa kwati ifintu fyonse nafibipa.”—Oksana

“Inshita shimo kuti ndi ne nsansa, panono fye naba no bulanda. Nshaishiba ifi nga e fyo abalumendo bonse bomfwa, lelo e fyo ine naleumfwa.”—Brian

muntu nga akula alomfwa bwino kabili pa nshita imo ine alaba no mwenso. Nomba kuti wacita shani pa kuti wilaumfwa sana ububi?

 Bushe ukukula e cinshi?

Kuti twatila ni nshita ilyo umubili ne fyo umfwa fyaluka pa kuti ube umukalamba. Muli iyi nshita umubili ulaluka sana pa kuti ufikepo ukukwata abana.

Nomba ici tacalola mu kuti ninshi naufikapo ukuba umufyashi. Ukukula kulangilila fye ukuti nomba tauli mwaicelelo kuti kwalenga walaumfwa ububi no kufwaisha ukwishiba ifyo cumfwika ukuba umukalamba.

Icipusho: Bushe kuti watila umuntu afwile ukukula nga afisha imyaka inga?

  • 8

  • 9

  • 10

  • 11

  • 12

  • 13

  • 14

  • 15

  • 16

Icasuko: Umuntu kuti ukukula ilyo ali ne myaka ili yonse pali iyi ili pa muulu.

Kanshi taulingile ukusakamikwa sana nga ca kuti uli ne myaka 15 nomba taulakula nelyo taulafisha imyaka 10 lelo walikula kale. Kuti wakula pa nshita fye iili yonse kabili tapali ifyo wingacitapo.

Umuntu nga akula alomfwa bwino kabili pa nshita imo ine alaba no mwenso. Nomba kuti wacitapo fimo pa kuti wilaumfwa sana ububi

 Ukwaluka kwa mubili

Ifilanga sana ukuti umuntu nakula fintu umubili umoneka. Nomba ubwafya bwa kuti ifilundwa fya mubili tafikulila pamo. Kanshi taumfwile ukumfwa ububi nga tauleenda bwino. Taumfwile ukusakamana pantu nga papita inshita ukuba fye bwino.

Ifyo umubili waluka ilyo wakula.

Abalumendo nga bakula:

  • Ifya mfwalo filakula

  • Alamena umushishi mu mapa, kwi samba kabili alamena no mwefu

  • Ishiwi lilatikama

  • Ifya mfwalo filatendeka ukwima kabili filafumya na malumina nga nabalaala

Abakashana nga bakula:

  • Amabele yalakula

  • Alamena umushishi kwi samba na mu mapa

  • Alatendeka ukuya ku mweshi

Abalumendo na bakashana nga bakula:

  • Umubili ulatendeka ukufumya akacena pa mulandu wa libe no tushishi utuba pa mubili.

    Ifyo ufwile ukwishiba: Pa kuti wilanunka ulingile ukulasamba libili libili kabili kuti uleisansako no tumafuta utwanunkila.

  • Balakwata imfine pa mulandu wa tushishi utuba mu mafuta ayaba mu mubili.

    Ifyo ufwile ukwishiba: Nangu ca kuti cilafya ukupwisha imfine, kuti shacepako nga ulesamba ku menso libili-libili e lyo no kubomfyako umuti.

 Ukwaluka mu fyo umfwa

Ifilenga umubili ukwaluka ilyo ulekula kuti fyalenga watendeka ukwaluka mu fyo umfwa. Inshita shimo kuti ulealuka-aluka mu fyo uleumfwa.

“Ubushiku bumo kuti ulelila kabili ubwakonkapo uli fye bwino. Inshita shimo kuti naukalipa, panono fye waumfwa ubulanda.”—Oksana.

Ilyo abacaice abengi bakula, balabika sana amano ku fyo bamoneka ica kuti bamona kwatiabantu bonse balebatamba kabili balebalandapo. Tapali ifyo wingacita umubili nga uleyaluka!

“Ilyo nakulile, nshaleololoka pa kwenda kabili nalefwala ifya kufwala ifikulu. Nangu ca kuti nalishibe ukuti umubili wandi waleyaluka, nshatemenwe ifyo nalemoneka kabili naleumfwa insoni. Naleumfwa kwati nshili muntu.”—Janice

Icintu cimbi icikalamba icaluka sana ilyo wakula, fintu umona abakashana nelyo abalumendo.

“Nalilekele ukutontonkanya ukuti abalumendo bonse balishupa. Nomba natendeke ukulamona ukuti basuma no kuti caliba fye ukulaishishanya nabo. Na kuba, twalelanda sana pa kwishishanya.”—Alexis

Ilyo abacaice bakula, abalumendo bamo balatendeka ukulakumbwa abalumendo banabo kabili abakashana nabo balatendeka ukulakumbwa abakashana banabo. Ifi nga e fyo umfwa, wilamona kwati ukalatemwa fye abalumendo banobe nelyo abakashana banobe. Ilingi line, abacaice bamo balaleka ukulaumfwa ifya musango uyu.

“Apo nalitemenwe sana ukuilinganya ku balumendo banandi, nalitendeke ukulabakumbwa. Nomba ilyo nakuliileko natendeke ukulakumbwa abakashana. Ino nshita nalileka ukukumbwa abaume banandi.”—Alan

 Ifyo wingacita

  •  Uletontonkanya pa fisuma. Umuntu fye onse alakula. Amashiwi Davidi alandile kuti yakwafwa ukulaumfwako bwino. Atile: “Yalipesha amano imilimo yenu, nge fyo no mweo wandi waishiba.”—Amalumbo 139:14.

  • Wilailinganya kuli bambi, kabili wilabika sana amano ku fyo umoneka. Baibolo itila: “Umuntunse amona fye ifimoneka ku menso; lelo Yehova ena, amona mu mutima.”—1 Samwele 16:7.

  • Uletukushako umubili kabili ulelaala sana. Nga ulelaala sana, tawakulaba sana ne cifukushi, tawakulasakamana sana kabili tawakulaba sana no bulanda.

  • Taufwile ukulaumfwa sana ububi. Bushe cishinka abantu bonse balabika amano ku fyo umoneka? Nangu abantu balande fimo pa fyo umubili obe walwike, taufwile ukulaumfwa ububi. Baibolo itila: “Wibika umutima obe ku mashiwi yonse ayo abantu bengasosa.”—Lukala Milandu 7:21.

  • Ufwile ukusambilila ukuilama nga waumfwa kwati ulefwaya ukucita ubulalelale. Baibolo itila: “Fulumuka ubulalelale! . . . Uucita ubulalelale abembukila umubili wakwe.”—1 Abena Korinti 6:18.

  • Ufwile ukwebako abafyashi bobe nelyo umukalamba umbi uo wacetekela. Ca cine ukuti pa kubala kuti waumfwa insoni. Nomba nga wabalondolwela kuti bakwafwa sana.—Amapinda 17:17.

Icishinka ca kuti: Umuntu nga akula alakwata amafya. Nomba icawama ca kuti nga wakula te mubili fye weka ukula lelo ulakula mu mano, mu fyo omfwa e lyo na mu fya kwa Lesa.—1 Samwele 2:26.