Dumiretso sa laog

Dumiretso sa mga laog

Si Cyril Lucaris—Sarong Tawo na Nagpahalaga sa Biblia

Si Cyril Lucaris—Sarong Tawo na Nagpahalaga sa Biblia

 Si Cyril Lucaris—Sarong Tawo na Nagpahalaga sa Biblia

Aldaw kaidto nin tig-init kan 1638. An mga parasira sa Dagat nin Marmara harani sa Constantinople (Istanbul sa presenteng aldaw), an kabisera kan imperyong Otomano, nakilagan kan maheling an sarong bangkay na naglalatawlataw sa tubig. Kan siyasaton nindang marhay, naaraman nindang may makuring takot na an tinilok na bangkay iyo an ekumenikong patriarka nin Constantinople, an namamayo sa Iglesia Ortodokso. Ini an makaturotristeng katapusan ni Cyril Lucaris, sarong prominenteng personahe sa relihion kan ika-17 siglo.

DAI nagin igo an lawig kan buhay ni Lucaris tanganing maheling an saiyang pangarap—an pagluwas nin sarong traduksion kan Kristianong Griegong Kasuratan sa pamilyar na Griego—na naotob. An saro pang pangarap ni Lucaris nungka man na naotob—an maheling an Iglesia Ortodokso na bumalik sa “ebanghelikong pagkasimple.” Siisay an tawong ini? Anong mga kaolangan an inatubang nia sa mga paghihingoang idto?

Nakubhanan sa Kadaihan nin Edukasyon

Si Cyril Lucaris namundag kan 1572, sa okupado nin Venecia na Candia (ngonyan Iráklion), Creta. Huling igwa nin marahayon na mga talento, sia nag-adal sa Venecia asin Padua sa Italia dangan nagbiahe sa dakol na lugar sa nasyon na iyan asin sa iba pa. Huling nauyam na marhay sa pag-iriwal nin mga paksion sa laog kan iglesia asin naatraer sa mga mobimiento nin reporma sa Europa, puedeng nagduman sia sa Geneva, na kaidto impluwensiado nin Calvinismo.

Mantang nasa Polandia, naheling ni Lucaris na an mga Ortodokso duman, kapwa mga padi asin lego, nasa makamomondong marhay na kamugtakan sa espirituwal bilang resulta kan saindang kadaihan nin edukasyon. Duman sa Alejandria asin Constantinople, nahandal sia na manompongan na maski an mga pulpito—na duman ginigibo an pagbasa kan Kasuratan—hinale na sa nagkapirang simbahan!

Kan 1602, si Lucaris nagduman sa Alejandria, kun saen sia an suminalihid sa saiyang paryente, si Patriarka Melecio, sa puestong iyan. Dangan nagpoon siang makisuratan sa laen-laen na teologo sa Europa na may kaisipan na magreporma. Sa saro kan mga surat na idto, sinabi nia na an Iglesia Ortodokso nagpapadanay nin dakol na salang kaugalean. Sa iba pang mga surat, idinoon nia an pangangaipo na salidahan kan iglesia an superstisyon nin “ebanghelikong pagkasimple” asin magdepende solamente sa autoridad kan Kasuratan.

Nahandal man si Lucaris ta an  espirituwal na autoridad kan mga Ama kan Iglesia ibinilang na kapantay kan sa mga tataramon ni Jesus asin kan mga apostol. “Dai ko na matios na pagdangogon an mga tawo na nagsasabing an mga komento nin tradisyon nin tawo kapantay kan Kasuratan sa autoridad,” an isinurat nia. (Mateo 15:6) Sinabi pa nia na, sa opinyon nia, an pagsamba sa imahen kapahapahamak. An pag-arang sa “mga santo,” sabi nia, sarong insulto sa Parapangoltanan, si Jesus.​—1 Timoteo 2:5.

Ipinapabakal na Trono nin Pagkapatriarka

An mga ideyang iyan, kaiba an saiyang paghabo sa Iglesia Katolika Romana, nagbunga kan pagkaongis asin paglamag ki Lucaris kan mga Jesuita asin kan mga kabilang sa Iglesia Ortodokso na pabor sa pakikisaro sa mga Katoliko. Sa ibong kan oposisyon na iyan, kan 1620, si Lucaris inelehir bilang patriarka nin Constantinople. An patriarkado kan Iglesia Ortodokso kan panahon na idto sakop kan Imperyong Otomano. An gobyernong Otomano madaling haleon sa puesto an sarong patriarka asin salidahan iyan karibay nin bayad na kuarta.

An mga kaiwal ni Lucaris, sa pangenot an mga Jesuita saka an makapangyarihan sa gabos asin makatatakot na Congregatio de Propaganda Fide kan papa (Kongregasyon Para sa Pagpalakop kan Pagtubod), nagpadagos sa pagpakaraot asin pagpakana tumang sa saiya. “Sa paghingoang maotob an katuyohan na ini ginamit kan mga Jesuita an gabos na paagi—pandadaya, pagmisrepresentar, pambobola asin, orog sa gabos, pagsoborno, na iyo nanggad an pinakaepektibong armas tanganing makua an pabor kan mga estadista [na Otomano],” an sabi kan librong Kyrillos Loukaris. Bilang resulta, kan 1622, si Lucaris idinistiero sa isla nin Rodas, asin an puesto binakal ni Gregorio na taga Amasya sa kantidad na 20,000 na pirak na sinsilyo. Minsan siring, dai nakua ni Gregorio an ipinanugang kantidad, kaya si Antimo na taga Adrianople an nagbakal kan puesto, na nagdemitir man sana paghaloyhaloy. Makangangalas, si Lucaris ibinalik sa trono nin pagkapatriarka.

Desidido si Lucaris na gamiton an bagong oportunidad na ini tanganing edukaron an Ortodoksong klero asin lego paagi sa pagpublikar nin sarong traduksion kan Biblia asin teolohikong mga pulyeto. Tanganing magibo ini, iinareglo nia na an sarong imprentahan darahon sa Constantinople sa irarom kan proteksion kan embahador nin Inglaterra. Minsan siring, kan mag-abot an imprentahan kan Hunyo 1627, an mga kaiwal ni Lucaris sinahotan sia nin paggamit kaiyan para sa politikal na mga katuyohan, asin sa kahurihurihi nahimo ninda na iparaot iyan. Kinaipuhan ngonyan ni Lucaris na gumamit nin mga imprentahan sa Geneva.

Sarong Traduksion kan Kristianong Kasuratan

An dakulaon na pagrespeto ni Lucaris sa Biblia asin sa kakayahan kaiyan na mag-edukar inanimar an saiyang kamawotan na gibohon an mga tataramon kaiyan na mas madaling masabotan kan ordinaryong tawo. Aram nia na an lenguaheng ginamit sa orihinal, ipinasabong na mga manuskrito kan Bibliang Griego dai na nasasabotan kan ordinaryong tawo. Kaya an enot na libro na inautorisaran ni Lucaris iyo an pagtradusir kan Kristianong Griegong Kasuratan sa Griego kan saiyang kaaldawan. Si Maximus Callipolites, sarong may inadalan na monghe, pinonan iyan kan Marso 1629. An kadaklan na Ortodokso ibinilang na mapangahas an pagtradusir kan Kasuratan, gurano man tibaad kalibog kan teksto para sa mga nagbabasa. Tanganing pakalmahon sinda, an orihinal na teksto asin an modernong traduksion ipinaimprenta ni Lucaris sa magkaabay na mga kolumna, na may idinagdag na nagkapira sanang paliwanag. Huling si Callipolites nagadan dai nahaloy pagkahatod kan mga manuskrito, si Lucaris mismo an nagbasa kan mga kopya. An traduksion na iyan inimprenta dai nahaloy pagkagadan ni Lucaris kan 1638.

Sa ibong kan mga pag-iingat ni Lucaris, an traduksion na iyan makosog na ikinaanggot nin dakol na obispo. An pagkamoot ni Lucaris sa Tataramon nin Dios risang-risa pa ngani sa introduksion kan traduksion na iyan kan Biblia. Isinurat nia na an Kasuratan, na iinaatubang sa lenguaheng ginagamit nin mga tawo, “mahamis na mensahe, na itinao sa sato hale sa langit.” Sia nagsadol sa mga tawo “na aramon an asin magin pamilyar sa gabos na laog [kan Biblia]” asin nagsabi na mayo nang ibang paagi na manodan “nin tama an mga bagay na may labot sa pagtubod . . . na iningatan paagi sa banal asin sagradong Ebanghelyo.”​—Filipos 1:​9, 10.

Makosog na dinenunsiar ni Lucaris an mga nagbabawal sa pag-adal kan Biblia, siring man an mga nagsayumang itradusir an orihinal na teksto: “Kun kita nagtataram o nagbabasa na dai nakasasabot, iyan siring sa pag-apon kan satong mga tataramon sa doros.” (Ikomparar an 1 Corinto 14:​7-9.) Sa konklusyon kan introduksion, sia nagsurat: “Mantang binabasa nindo gabos an banal na Ebanghelyong ini sa saindong sadiring tataramon, ilaog nindo sa isip an mga pakinabang na nakukua sa pagbasa kaiyan, . . . asin logod na pirmeng paliwanagan nin  Dios an saindong dalan pasiring sa marahay.”—Talinhaga 4:​18.

Sarong Pagtuga nin Pagtubod

Pakatapos na ponan nia an pagtradusir na iyan kan Biblia, si Lucaris may ginibong saro pang pusoan na lakdang. Kan 1629 ipinublikar nia sa Geneva an Confession of Faith. Iyan sarong personal na deklarasyon nin mga paniniwala na linaoman niang aaprobaran kan Iglesia Ortodokso. Segun sa librong The Orthodox Church, an Confession na iyan “hinahalean nin gabos na kahulogan an doktrina kan Ortodokso dapit sa pagkapadi asin an banal na mga orden, saka ikinamomondo an pagsamba sa mga imahen asin an pag-arang sa mga santo bilang porma nin idolatriya.”

An Confession kompuesto nin 18 artikulo. An ikaduwang artikulo kaiyan nagpapahayag na an Kasuratan ipinasabong nin Dios asin na an autoridad kaiyan nakalalabi kan sa iglesia. Iyan nagsasabi: “Naniniwala kami na an Banal na Kasuratan itinao nin Dios . . . Naniniwala kami na an autoridad kan Banal na Kasuratan mas halangkaw sa autoridad kan Iglesia. An pagigin tinokdoan kan Espiritu Santo laen na marhay sa pagigin tinokdoan nin tawo.”​—2 Timoteo 3:​16.

An ikawalo asin ikasampulong artikulo marigon na nagsasabi na si Jesu-Cristo iyo an solamenteng Parapangoltanan, Halangkaw na Saserdote, asin Payo kan kongregasyon. Si Lucaris nagsurat: “Kami naniniwala na an satong Kagurangnan na Jesu-Cristo nagtukaw sa too kan Saiyang Ama asin duman Sia nakikimaherak para sa sato, na solong nagsasagibo kan katongdan nin sarong totoo asin may katanosan na halangkaw na saserdote asin parapangoltanan.”​—Mateo 23:10.

An ika-12 artikulo nagpapahayag na an iglesia puedeng malagalag, na mamaluan na tama an sala, alagad puedeng isalbar iyan kan liwanag kan banal na espiritu paagi sa pagmamaigot kan fiel na mga ministro. Sa artikulo 18, marigon na sinasabi ni Lucaris na an purgatoryo imahinasyon sana: “Malinaw na an eroestorya nin Purgatoryo dai dapat na akoon.”

An apendiks kan Confession igwa nin dakol na hapot asin simbag. Enot na idinodoon dian ni Lucaris na an Kasuratan maninigo na basahon nin lambang  saro kan mga miembro asin na nakadadanyar kun dai mabasa nin sarong Kristiano an Tataramon nin Dios. Dangan idinugang nia na an Apokripal na mga libro maninigong sayumahan.—Kapahayagan 22:​18, 19.

An ikaapat na hapot: “Ano an dapat na magin saboot niato sa mga Imahen?” Si Lucaris nagsimbag: “Tinotokdoan kita kan Banal asin Sagradong Kasuratan, na malinaw na nagsasabi, ‘Dai ka maggibo para sa saimo nin idolo, o kabaing nin ano man na yaon sa langit sa itaas, o yaon sa daga sa ibaba; dai ka magreberensiar sa sainda, ni na ika magsamba sa sainda; [Exodo 20:​4, 5]’ huli ta dapat niatong sambahon, bakong an linalang, kundi solamente an Kaglalang asin Kaggibo kan langit asin kan daga, asin Sia sana an dapat na reberensiaron. . . . An pagsamba asin paglilingkod sa [mga imahen], na ipinangangalad . . . sa Sagradong Kasuratan, sinasayumahan niato, ta tibaad malingawan niato, asin imbes na an Kaglalang asin Kaggibo, reberensiaron an mga kolor, asin arte, asin mga linalang.”—Gibo 17:29.

Minsan ngani dai lubos na namansayan ni Lucaris an gabos na bagay na sala sa kapanahonan nin espirituwal na kadikloman na nabuhayan nia, * kaomaw-omaw an saiyang mga paghihingoa na magibo an Biblia na iyo an magin autoridad sa doktrina nin iglesia asin edukaron an mga tawo manongod sa mga katokdoan kaiyan.

Pakatapos tolos na iluwas an Confession na ini, naglataw an kuminosog giraray na sunod-sunod na pagtumang ki Lucaris. Kan 1633, si Cyril Contari, an obispo kan Berea (ngonyan Aleppo), na personal na kaiwal ni Lucaris asin suportado kan mga Jesuita, naghingoang makipagnegosyar sa mga Otomano para sa puesto nin pagkapatriarka. Minsan siring, naprakaso an pakana kan dai makabayad si Contari. Nagdanay sa puesto si Lucaris. Kan suminunod na taon si Atanasio nin Tesalonica nagbayad nin 60,000 na pirak na sinsilyo para sa puesto. Si Lucaris nahale giraray sa puesto. Alagad mayo pang sambulan sia ibinalik asin ibinugtak liwat sa puesto. Kan panahon na iyan natipon na ni Cyril Contari an saiyang 50,000 na pirak na sinsilyo. Si Lucaris ngonyan idinistiero sa Rodas. Pakalihis nin anom na bulan, nahimo kan saiyang mga katood na sia ikabalik.

Minsan siring, kan 1638, an mga Jesuita asin an saindang mga katabang na Ortodokso sinahotan si Lucaris nin grabeng pagtraydor laban sa Imperyong Otomano. Kan panahon na ini ipinagboot kan sultan na gadanon sia. Inarestar si Lucaris, asin kan Hulyo 27, 1638, isinakay sia sa sarong sadit na baroto na garo baga ididistiero. Kan an baroto makaabot na sa dagat, sia tinilok. An saiyang bangkay ilinobong harani sa baybayon, pagkatapos binungkal asin iinapon sa dagat. Nanompongan iyan nin mga parasira asin kan huri ilinobong kan saiyang mga katood.

Mga Leksion Para sa Sato

“Dai maninigong lingawan na an saro sa pangenot na mga katuyohan [ni Lucaris] iyo na paliwanagan asin parahayon an kamugtakan kan edukasyon kan saiyang klero asin aripompon, na kan ikadesisais asin kapinonan nin ikadesisieteng siglo buminabang marhay an kamugtakan,” an sabi nin sarong intelektuwal. Kadakol na balakid an nakaolang ki Lucaris na maabot an saiyang pasohan. Sia limang beses na hinale sa trono nin pagkapatriarka. Treinta y kuatrong taon pagkagadan nia, an sarong sinodo sa Jerusalem makosog na idinenunsiar an saiyang mga paniniwala bilang erehiya. Sinabi ninda na an Kasuratan “maninigong basahon, bako nin basta siisay na sana, kundi solamente kan mga nakamamansay kan hararom na mga bagay kan espiritu pakatapos na gumibo nin angay na pagsiyasat”—an boot sabihon, solamente an edukado daang mga klerigo.

Sa giraray, inolang kan namamahalang eklesiastikong grupo an mga paghihingoa na ikapabasa an Tataramon nin Dios sa saindang aripompon. May kadahasan na pinasilensio ninda an sarong tingog na itinotokdo an nagkapira sa mga sala sa mga paniniwala ninda na bakong sono sa Biblia. Sinda napatunayan na kabilang sa pinakamaraot na mga kaiwal nin relihiosong katalingkasan asin katotoohan. Makamomondo, saro ining paninindogan na sa laen-laen na paagi nagdadanay sagkod pa ngani sa satong kaaldawan. Iyan sarong nakapapepensar na pagirumdom sa kun ano an nangyayari kun an katalingkasan nin opinyon asin ekspresyon inoolang kan mga intrigang sutsut nin klero.

[Nota sa Ibaba]

^ par. 24 Sa saiyang Confession, sinusuportaran nia an Trinidad asin an mga doktrina nin patienot na pagtalaga asin inmortal na kalag—na gabos katokdoan na bakong sono sa Biblia.

[Blurb sa pahina 29]

Kaomaw-omaw an mga paghihingoa ni Lucaris na magibo an Biblia na iyo an magin autoridad sa doktrina nin iglesia asin edukaron an mga tawo manongod sa mga katokdoan kaiyan

[Kahon/Ritrato sa pahina 28]

Si Lucaris Asin an Kodise Alejandrino

An saro sa mga mutya kan Libreriya Britano iyo an Kodise Alejandrino, sarong manuskrito kan Biblia na kaidto pang ikalimang siglo C.E. Sa may posibilidad na 820 orihinal na pahina kaiyan, 773 an napreserbar.

Kan si Lucaris pa an patriarka sa Alejandria, Egipto, kadakol siang koleksion nin libro. Kan sia magin patriarka sa Constantinople, dinara nia an Kodise Alejandrino. Kan 1624 itinao nia iyan sa embahador nin Britania sa Turkiya bilang regalo para sa Hade nin Inglaterra, si Santiago I. Itinao iyan sa suminalihid sa saiya, si Carlos I, pakalihis nin tolong taon.

Kan 1757 an Libreriya Real kan Hade itinao sa nasyon nin Britania, asin an ekselenteng kodise na ini nakaeksibir ngonyan sa John Ritblat Gallery sa bagong Libreriya Britano.

[Credit Lines]

Gewerbehalle, Tomo 10

Hale sa The Codex Alexandrinus in Reduced Photographic Facsimile, 1909

[Picture Credit Line sa pahina 26]

Bib. Publ. Univ. de Genève