1. ?Ngue yɛ ɔ fata kɛ sran kun yo kwlaa naan w’a kaci Zoova i sufuɛ-ɔ?

 KPƐ klikli nga e nin Zoova i sufuɛ kun e wun e wun’n, blɛ sunman’n kosan nga e fa usa e wiengu’n i kun yɛle kɛ: “?A yoli sɛ yɛ a sili ndɛ nanwlɛ’n niɔn?” Aniaan wie’m be tɛ su kɛ be si nin be nin mɔ be su Zoova’n, be yɛ be kleli be ndɛ nanwlɛ’n niɔn. Wie’m be tɛ su kɛ, kɛ be kleli be ndɛ nanwlɛ’n mɔ be kacili Zoova i Lalofuɛ’n ɔ nin-a cɛman. Sa nga ti yɛ e tɛ su sɔ’n, yɛle kɛ ndɛ nanwlɛ m’ɔ o Ɲanmiɛn Ndɛ’n nun’n i su yɛ e nian e nanti-ɔ. E si kɛ ɔ fata kɛ e kle kɛ e klo ndɛ nanwlɛ’n, yɛ e nian su e nanti kwlaa naan y’a kaci Zoova i sufuɛ. I wie yɛle kɛ e ayeliɛ nun-o, e ijɔlɛ nun-o, ɔ fata kɛ e kle kɛ e ti nanwlɛfuɛ.—Jue. 15:1-3.

2. (1) ?Zezi i su ndɛ benin yɛ i kpɔfuɛ mun bɔbɔ be kannin-ɔn? (2) ?Wafa sɛ yɛ sran’m be sɔli ndɛ nanwlɛ mɔ Zezi kannin’n nun-ɔn?

² Zezi dili sran’m be nanwlɛ titi. Zezi i kpɔfuɛ mun bɔbɔ be dili i nanwlɛ kɛ ɔ ti nanwlɛfuɛ, kusu nn blɛ sunman’n ndɛ ng’ɔ kan’n timan be liɛ’n su. (Mat. 22:16) Kɛ Zezi kán wafa nga sran’m bé sɔ́ ndɛ ng’ɔ kan’n nun’n, ɔ seli kɛ: “N bali sran’m be afiɛn sacilɛ. N bali ba yasua nin i si, ɔ nin ba bla nin i nin, ɔ nin sewi nin i sewi be afiɛn sacilɛ.” (Mat. 10:35) Nán kɛ Zezi kunndɛ kɛ sran’m be kpalo jasin nga i bɔbɔ nin i sɔnnzɔnfuɛ’m be bo’n, i ti yɛ ɔ kannin sɔ-ɔ. Sanngɛ ɔ si kɛ i sɔ sa’n jú. (Mat. 23:37) Ɔ si kɛ wafa nga sran’m bé wá sɔ́ i ndɛ’n nun’n, ɔ́ yó fanunfanun. Wie’m bé sɔ́ nun klanman, sanngɛ wie’m be su yoman sɔ.—2 Tes. 2:9-11.

3. ?Ngue yɛ é wá kɛ́n i ndɛ like suanlɛ nga nun-ɔn?

³ E mian e ɲin e di nanwlɛ titi kɛ Zezi sa. Kannzɛ bɔbɔ e si kɛ i sɔ’n su yoman sran wie’m be fɛ’n, sanngɛ e mian e ɲin e yo sɔ. Asa’n e si kɛ sran’m be kwla fa e wun ya ndɛ nga e kan’n ti. Kannzɛ ɔ ti sɔ’n, e bo jasin fɛ’n e kle be yɛ e kle be ndɛ nanwlɛ m’ɔ o Biblu’n nun’n. ?Sanngɛ é níɛn i sɔ’n ti é sé kɛ wafa nga é kán ndɛ nanwlɛ sɔ’n ɔ nin blɛ nga  i nun yɛ é kɛ́n i’n, be timan cinnjin? Nɛ́n i sɔ-ɔ. Like suanlɛ nga nun’n, é wá dún mmua tɛ́ kosan nga su: ?Nin yɛ e kwla wun ndɛ nanwlɛ’n niɔn? I sin’n é wá tɛ́ kosan wie mɔ be nin klikli’n be kɔ likawlɛ’n be su. Be yɛ: ?Ngue ti yɛ e kan ndɛ nanwlɛ’n e kle sran mun-ɔn? ?Wafa sɛ yɛ ɔ fata kɛ e kan ndɛ nanwlɛ’n niɔn? ?Yɛ blɛ benin nun yɛ ɔ fata kɛ e kan-ɔn? Kosan sɔ’m be su tɛlɛ’n wá úka e naan y’a kan ndɛ nanwlɛ’n amanniɛn su nin blɛ ng’ɔ nin i fata’n nun naan sran’m b’a ɲan su ye kpa.

?NIN YƐ E KWLA WUN NDƐ NANWLƐ’N NIƆN?

4. ?Ngue ti yɛ e kwla se kɛ nanwlɛ’n i bo’n wo Zoova sa nun-ɔn?

⁴ Nanwlɛ’n i bo’n wo Zoova sa nun. Ndɛ kwlaa ng’ɔ kan’n ti nanwlɛ. I wie yɛle kɛ sa ng’ɔ ti kpa’n ɔ nin ng’ɔ ti tɛ’n, be su ndɛ ng’ɔ kannin’n ti nanwlɛ. (Jue. 19:9; 119:142, 151) Sa kwlaa ng’ɔ se kɛ bé jú’n be ju sakpa. (Eza. 55:10, 11) Ɔ yia nda kwlaa ng’ɔ ta be’n be nuan. (Kal. 23:19) I kpa bɔbɔ’n, Zoova kwlá buaman ato le. (Ebr. 6:18) I sɔ’n ti yɛ Biblu’n se kɛ Zoova ti “Ɲanmiɛn m’ɔ di nanwlɛ’n” niɔn.—Jue. 31:5.

5. ?Ngue ti yɛ ɔ fataman kɛ e bu i kɛ klɔ sran’m bé kwlá siman Ɲanmiɛn Zoova “m’ɔ di nanwlɛ’n” niɔn? An yiyi nun. (Sa Nga Be Yoli’n 17:27)

⁵ Sran wie’m be se kɛ klɔ sran’m bé kwlá siman Ɲanmiɛn Zoova “m’ɔ di nanwlɛ’n.” Sanngɛ be ndɛ sɔ’n ti ato. Ninnge nga be o nglo lɔ nin asiɛ’n su’n be kle kɛ ɔ o lɛ sakpa. (Rɔm. 1:20) I nun mɔ akoto Pɔlu kán ndɛ klé fluwa sifuɛ wie mun Atɛnin lɔ’n, ɔ seli be kɛ sɛ be kunndɛ Ɲanmiɛn’n “bé wún i,” naan “ɔ nin e nun wie fi nunman mmua.” (An kanngan Sa Nga Be Yoli’n 17:27 nun.) I kpa bɔbɔ’n, Zoova cuɛn sran nga be ti wun ase kanfuɛ mɔ be kunndɛ kɛ bé sí i’n bɛ i sin.—Zan 6:44.

6. (1) ?Ndɛ nanwlɛ mɔ be o Biblu’n nun’n, i wie yɛle benin? (2) ?Yɛ ngue ti yɛ silɛ mɔ e si ndɛ sɔ mun’n, ɔ yo e fɛ dan-ɔn?

⁶ Like kun mɔ e kwla yo naan y’a si Zoova’n, yɛle kɛ maan e suan Biblu’n nun like. Ɲanmiɛn fɛli i wawɛ’n mannin sran mun yɛ be klɛli fluwa sɔ’n niɔn. (2 Piɛ. 1:20, 21) Ɔ maan ndɛ kwlaa ng’ɔ o Biblu’n nun’n ti nanwlɛ, yɛ e kwla lafi su. I wie yɛle kɛ, kɛ ɔ kan wafa nga ninnge’m be boli be bo nglo lɔ nin asiɛ’n su wa’n i ndɛ’n, e kwla lafi su. (Bob. 1:1, 26) Sa nga ti yɛ e kwlaa e yo sa tɛ, kpɛkun e wun ɲrɛnnɛn yɛ e wu’n, i su ndɛ ng’ɔ kan’n e kwla lafi su. (Rɔm. 5:12; 6:23) Kɛ ɔ se kɛ cɛn wie lele’n, Zoova wá yó naan i Wa’n nunnun sa kwlaa nga Satan m’ɔ ti ‘ato buafuɛ’m be si’n,’ ɔ kpɛli be ba’n, e kwla lafi su. (Zan 8:44; Rɔm. 16:20) Asa’n kɛ Biblu’n se kɛ Zezi wá yó maan be su yoman sa tɛ kun’n, naan ɔ́ cɛ́n be nga be wuli’n, kpɛkun ɔ́ yó maan asiɛ’n káci lika klanman’n naan fɔ’n su tranman e nun kun’n, e kwla lafi su. (Zan 11:25, 26; 1 Zan 3:8) Nanwlɛ, kɛ Zoova fanngan nun’n e sili ndɛ sɔ mun’n, ɔ yo e fɛ dan! Ɔ kleli e ndɛ nanwlɛ’n, yɛ ɔ kunndɛ kɛ e kan kle e wiengu mun wie.—Mat. 28:19, 20.

?NGUE TI YƐ E KAN NDƐ NANWLƐ’N E KLE SRAN MUN-ƆN?

7-8. ?Sa nga ti yɛ e kan ndɛ nanwlɛ’n e kle sran mun’n, ɔ ti cinnjin? An fa sa kun yiyi nun. (Marki 3:11, 12) (An nian foto mun wie.)

⁷ Kɛ nga e fa wunnin i’n sa’n, sɛ e waan é yó Zoova i sufuɛ’n, ɔ fata kɛ e yo sran m’ɔ di nanwlɛ-ɔ. Sanngɛ kɛ ɔ ko yo naan i klun w’a jɔ e wun’n, ɔ fataman kɛ ndɛ ng’ɔ ti nanwlɛ’n i kanlɛ’n i ngunmin yɛ ɔ yo e cinnjin-ɔn. Sa nga ti yɛ e kan ndɛ ng’ɔ ti nanwlɛ’n, ɔ ti Zoova i cinnjin kpa. Maan e fa e ɲin sie i sa kun m’ɔ juli Zezi blɛ su’n  su naan y’a wun i sɔ liɛ’n i wlɛ. (An kanngan Marki 3:11, 12 nun.) I nun mɔ Zezi bó jasin fɛ’n Galile Jenvie’n i wun lɛ’n, sran kpanngban kpa be wa yiɛli i wun lɛ. Mmusu’m be kle sran sɔ’m be nun wie’m be yalɛ. I sɔfuɛ’m be tɔli Zezi i ɲrun lɛ, kpɛkun be kpan seli kɛ: “Wɔ yɛ a ti Ɲanmiɛn i Wa’n niɔn.” ?Ngue ti yɛ mmusu’m be dili nanwlɛ sɔ-ɔ? Atrɛkpa’n be yoli sɔ naan sran’m be lafi be su, naan b’a suman Zoova. Ndɛ nga mmusu’m be kannin’n ti nanwlɛ. Sanngɛ be bɔbɔ be wun akunndan mɔ be buli’n i ti yɛ be kannin sɔ-ɔ. Zezi si sa nga ti yɛ be yoli sɔ’n, yɛ i sɔ’n w’a yomɛn i fɛ. I kpa bɔbɔ’n, ɔ wlali mmusu’m be su nun kpa kɛ nán be kɛn i ndɛ.

⁸ ?Ngue yɛ ndɛ sɔ’n kle e-ɔ? Sa nga ti yɛ e kan ndɛ nanwlɛ’n e kle sran mun’n, ɔ ti Zoova i cinnjin. Ɔ ti cinnjin kɛ e kan Zoova i su ndɛ nanwlɛ’n e kle sran mun, afin e klo i. Yɛ sɛ sran’m be waan bé mánmán e jasin fɛ mɔ e bo’n ti’n, maan e kle be kɛ Zoova yɛ ɔ fata kɛ be mɛnmɛn i-ɔ.—Mat. 5:16; an nian Sa Nga Be Yoli’n 14:12-15.

9. (1) ?Ngue yɛ ɔ fata kɛ e nian e wun su naan y’a yoman-ɔn? (2) ?Yɛ ngue ti yɛ ɔ fataman kɛ e yo sɔ-ɔ?

⁹ Ɔ ti cinnjin kɛ e nian e wun su naan e wiengu’m b’a manmanman e. Wienun-ɔn, aniaan kun m’ɔ di junman wie mun anuannzɛ’n nun’n, ɔ bo ndɛ kun m’ɔ fataman kɛ sran ngba ti nun’n su kle e. Kpɛkun e ko kan kle sran uflɛ. Sɛ ɔ́ cɛ́ kɔ́ naan be nga e kɛnnin i sɔ ndɛ’n e kleli be’n, be wun kɛ e ndɛ’n ti nanwlɛ’n, i sɔ’n kwla bo be nuan dan. Yɛ be kwla bu i kɛ e liɛ’n e si ndɛ kpanngban mɔ sran ngba simɛn i-ɔ. Ɔ maan be ɲin kwla yi e dan. Sanngɛ Ɲanmiɛn i klun su jɔman e wun. (Ɲan. 11:13) ?Ngue ti-ɔ? Afin kannzɛ bɔbɔ ndɛ nga e kannin’n ti nanwlɛ’n, sanngɛ e leman atin e kan kleman sran uflɛ. Asa’n akunndan nga e buli mɔ i ti yɛ e kannin ndɛ sɔ’n, ɔ timan kpa.

 ?WAFA SƐ YƐ Ɔ FATA KƐ E KAN NDƐ NANWLƐ’N NIƆN?

10. ?Kɛ be se kɛ maan ndɛ ng’ɔ fin e nuan fite’n, ‘ɔ yo fɛ’n,’ ndɛ sɔ’n i bo’n yɛle benin? (Kolɔsufuɛ Mun 4:6)

¹⁰ An kanngan Kolɔsufuɛ Mun 4:6 nun. Akoto Pɔlu kpɛnnin Klisifuɛ nga be o Kolɔsu lɔ’n be wla kɛ maan ndɛ ng’ɔ fin be nuan fite’n, ‘ɔ yo fɛ titi.’ ?I ndɛ sɔ’n i bo’n yɛle benin? Glɛki’n nun ndɛ nga be klɛli’n, i bo’n yɛle kɛ maan ndɛ nga e kan’n, ɔ yo e wiengu’m be ye. Sanngɛ nɛ́n i ngba-ɔ. Ɔ fata kɛ e kɛn i amanniɛn su nin wɛtɛɛ su wie.

11-12. ?Ngue ti yɛ ɔ fata kɛ e nian wafa nga e kan ndɛ nanwlɛ’n e kle sran mun’n su-ɔ? An fa sa kun yiyi nun. (An nian foto mun wie.)

¹¹ Kɛ é fá ndɛ ng’ɔ o Biblu’n nun’n é klé sran mun’n, ɔ fata kɛ ndɛ ng’ɔ fin e nuan fite’n ɔ yo fɛ, kɛ nga Pɔlu fa kannin’n sa. Biblu’n se kɛ ndɛ nanwlɛ m’ɔ o Biblu’n bɔbɔ nun’n, ɔ ti kɛ tokofi m’ɔ la kpa’n sa. Ɔ kwla yo maan sran wafa nga sran kun ti i klun lɔ’n nin i nzuɛn’n, be ɲin fite weiin. (Ebr. 4:12) Sanngɛ sɛ y’a faman Biblu’n y’a diman junman ngwlɛlɛ su’n, e kwla kpɛ ndɛnngan ba yɛ sran’m be kwla fa e wun ya. ?Wafa sɛ yɛ i sɔ sa’n kwla ju-ɔ?

¹² Wienun-ɔn jasin fɛ bolɛ’n nun’n, e to bian kun mɔ titi’n kɛ ɔ́ srɛ́’n ɔ koto waka sran’m be bo’n. Asa’n ɔ nin i awlofuɛ’m be di Nowɛli nin Paki. E fa Biblu’n e kle i kɛ waka sran m’ɔ leman nguan’n i srɛlɛ’n ti sinnzin ayeliɛ, naan Nowɛli nin Paki dilɛ’n be ti laa amuin sɔfuɛ wie’m be nzuɛn. (Eza. 44:14-20; 2 Kor. 6:14-17) Sɛ kpɛ klikli nga e to sran’n yɛ e kɛn i sɔ ndɛ’n e kle i’n, ndɛ ng’ɔ ti nanwlɛ’n yɛ e kannin-ɔn. Sanngɛ y’a faman Ɲanmiɛn Ndɛ’n y’a diman junman ngwlɛlɛ su.

13. ?É yó sɛ naan ndɛ ng’ɔ fin e nuan fite’n, w’a yo kɛ b’a gua nun njin sa?

¹³ Pɔlu seli ekun kɛ maan ndɛ ng’ɔ fin e  nuan fite’n, ɔ yo kɛ b’a gua nun njin sa. Nán kɛ ɔ su se e kɛ e kpɛ ndɛ nanwlɛ’n i wun annzɛ e fa fia sran’m be wun-ɔn. Sanngɛ ɔ su wla e fanngan kɛ, kɛ é fá ndɛ nanwlɛ m’ɔ o Biblu’n nun’n é klé sran mun’n, maan e yo i amanniɛn su. (Zɔb. 12:11) I sɔ yolɛ’n kwla yo kekle. Ndɛ kanlɛ’n kwla yo kɛ aliɛ nga e di’n sa. Aliɛ wie o lɛ’n, kɛ m’ɔ yo e nuan nun fɛ’n ti’n, e kwla bu i kɛ ɔ yo e wiengu’m be nuan nun fɛ wie. I wafa kunngba’n, e kwla bu i kɛ wafa nga e kan ndɛ’n, ɔ yo sran kwlaa fɛ, kusu nn ɔ timan sɔ. I wie yɛle kɛ, lika wie’m be nun’n kɛ sran’m be waan bé kán ndɛ’n, be bumɛn i sin lele. Be kɛn i trele kle be wiengu. Kannzɛ be su kan ndɛ kle sran kun m’ɔ ti kaklaka bɔbɔ’n, i sɔ yɛ be yo-ɔ. Sanngɛ lika wie’m be nun’n, sran’m be kwla bu i kɛ ndɛ’n i kanlɛ kɛ ngalɛ sa’n, ɔ ti tɛ. I kpa bɔbɔ’n be kwla bu i kɛ ɔ ti sran nzowa kpɛlɛ. Pɔlu seli kɛ maan e si ‘wafa ng’ɔ fata kɛ e tɛ sran kwlaa su’n.’ I sɔ’n kle kɛ maan e bu ndɛ’n i sin naan y’a kan. Nán maan wafa nga e kan ndɛ’n ɔ yo e bɔbɔ e fɛ, sanngɛ maan ɔ yo e ndɛ tiefuɛ’m be fɛ.

?BLƐ BENIN NUN YƐ Ɔ FATA KƐ E KAN NDƐ NANWLƐ’N NIƆN?

14. ?I nun mɔ Zezi o asiɛ’n su’n, ɔ kleli i sɔnnzɔnfuɛ’m be like kwlaa ng’ɔ si i’n? An yiyi nun.

¹⁴ Ndɛ ng’ɔ fin Zezi i nuan fiteli’n, ɔ yoli i sɔnnzɔnfuɛ’m be fɛ titi. Asa’n ɔ kleli be like kpanngban kpa. (Mar. 6:34) Sanngɛ ninnge kpanngban wie mun ekun be o lɛ’n, be siman be. Zezi w’a seman kɛ san fii ɔ́ klé be like kwlaa ng’ɔ si i’n. Ɔ si kɛ nán blɛ sɔ’n nun yɛ ɔ fata kɛ ɔ kle be ndɛ nanwlɛ wie mun-ɔn. I kpa bɔbɔ’n, ɔ seli kɛ be ti kwlá sɔnman ndɛ nanwlɛ sɔ’m be bo. (Zan 16:12) ?Ngue yɛ i sɔ’n kle e-ɔ?

15. ?Ɔ fata kɛ e ka lɛ e kle sran mun like kwlaa nga e si i’n? An yiyi nun. (Ɲanndra Mun 25:11) (An nian foto’n wie.)

¹⁵ ?Wafa sɛ yɛ e kwla nian Zezi i ajalɛ’n su-ɔ? Ɔ ti su kɛ e si ndɛ nanwlɛ’n. Sanngɛ nɛ́n i sɔ’n ti yɛ é sé kɛ é ká lɛ é klé sran mun like kwlaa nga e si i’n niɔn. Ɔ fata kɛ e bu sa ng’ɔ o sran’m be su’n i akunndan. Maan e kan bian ng’ɔ nin i awlofuɛ’m be di Nowɛli nin Paki’n i ndɛ ekun. E si kɛ amuin sɔfuɛ wie mun yɛ be kpɛli cɛn sɔ’m  be dilɛ ba-ɔ, naan Ɲanmiɛn i klun jɔman su. Sanngɛ maan e se kɛ e boli bian sɔ’n i Biblu’n nun like klelɛ bo lemɔcuɛ kun annzɛ lemɔcuɛ nɲɔn ka naan b’a di Nowɛli’n. ?Sɛ e ka lɛ e fa cɛn sɔ’m be dilɛ’n i su ndɛ nga Biblu’n kan’n e kle i’n, e nuan nun ndɛ’n yó i fɛ? ?E kwla lafi su kɛ ɔ́ ká lɛ yáci Nowɛli’n i dilɛ? I yo, kɛ e fa Biblu’n nun ndɛ’n e kle Biblu’n nun like suanfuɛ wie mun’n, be kwla ka lɛ fa ajalɛ. Sanngɛ wie’m be liɛ’n, ɔ́ cɛ́ kán naan b’a kwla kaci be akunndan’n nin be ayeliɛ’n. Ɔ maan wafa nga e kwla uka Biblu’n nun like suanfuɛ mun kpa naan b’a wɔ be ɲrun’n, yɛle kɛ maan e kle be like blɛ ng’ɔ ti su’n i nun. Blɛ sɔ’n yɛle blɛ nga be ti kwla suan ndɛ sɔ’m be bo’n.—An kanngan Ɲanndra Mun 25:11 nun.

16. ?Wafa sɛ yɛ e kwla uka Biblu’n nun like suanfuɛ mun naan b’a ‘nanti ndɛ nanwlɛ’n i atin’n su-ɔ’?

¹⁶ Ninnge nga be kwla man e aklunjɔɛ kɛ Zoova i su ndɛ nanwlɛ mɔ e kle sran mun sa’n, b’a sɔnman. E kwla uka sran mun naan b’a “nanti ndɛ nanwlɛ’n i atin’n su.” I lɛ’n nun’n, ninnge nga e kwla yo e fa uka be’n be yɛ: Maan e kle be ajalɛ kpa naan be nian su. (3 Zan 3, 4) Maan wafa nga e di e mɛn’n, ɔ kle kɛ e lafi ninnge nga Ɲanmiɛn seli kɛ ɔ́ wá yó be’n be su. Maan sa nga ti yɛ e kan ndɛ nanwlɛ’n e kle sran mun’n, ɔ yo su. Kɛ é klé sran mun ndɛ nanwlɛ m’ɔ o Biblu’n nun’n, maan ndɛ ng’ɔ fin e nuan fite’n ɔ yo fɛ, yɛ maan ndɛ nga be ti kwla suɛn i bo’n yɛ e kle be-ɔ. Asa’n sɛ sran’m be waan bé mánmán e’n, maan e yo naan be manman Zoova. Sɛ e yo sɔ’n, é klé kɛ e ti e Ɲanmiɛn Zoova m’ɔ di nanwlɛ’n i sufuɛ sakpa.