1-2. (1) ?Wafa sɛ yɛ Pɔlu i wun yoli i cɛn kunngun-ɔn? (2) ?Ngue ti yɛ e kwla se kɛ Pɔlu i su ndɛ nga i bɔbɔ klɛli’n ti e liɛ wie-ɔ? (Rɔmunfuɛ Mun 7:21-24)

 SƐ BE se e kɛ e kan akoto Pɔlu i ndɛ’n, atrɛkpa’n é sé kɛ ɔ yoli ngaliɛ difuɛ kun m’ɔ ti yakpafuɛ-ɔ, ɔ si like kle kpa, yɛ ɔ klɛli Biblu’n nun fluwa kpanngban. Sɛ e se sɔ kusu’n, ɔ ti su. Sanngɛ blɛ wie nun’n, Pɔlu i sa sin bubuli i, yɛ i wla boli i wun, annzɛ kusu ɔ kokoli dan. Ɔ maan wafa nga ɔ ju wie’n, e nun sunman e wun yo e andɛ’n, Pɔlu i wun yoli i sɔ wie.

² An kanngan Rɔmunfuɛ Mun 7:21-24 nun. Fluwa nga Pɔlu klɛ ko mannin Rɔmunfuɛ mun’n i nun’n, ɔ kannin wafa nga i wun yoli i’n i ndɛ. E nun sunman e wun yo e sɔ wie. Pɔlu klo Ɲanmiɛn kpa. Yɛ ɔ kunndɛ kɛ ɔ́ yó sa ng’ɔ jɔ Ɲanmiɛn klun’n titi. Sanngɛ fɔ m’ɔ o i nun’n ti’n, nán cɛn ngba yɛ ɔ kwla yoli sɔ-ɔ. Asa’n, kɛ cɛn wie’n, ɔ bu sa tɛtɛ ng’ɔ yoli be laa ka naan w’a kaci Klisifuɛ’n i akunndan’n, i akunndan’n bu i fɔ. Yɛ ɔ ju wie kusu’n, sa nga be o i bɔbɔ i su’n ti’n, i wla’n bo i wun.

3. ?Kosan benin mun yɛ é wá tɛ́ be su like suanlɛ nga nun-ɔn? (An nian “Ndɛ wie’m be nun yiyilɛ” nun wie.)

³ Pɔlu miɛnnin i ɲin kpa naan w’a kwla kpalo akunndan tɛtɛ a nga be bɛli i ti nun mɔ be kwla bubu i sa sin’n. Rɔmunfuɛ Mun 7:24 nun’n, Pɔlu seli kɛ: “Ee, n fɛ-o!” ?Ngue ti yɛ ɔ seli sɔ-ɔ? ?Ngue yɛ ɔ ukali Pɔlu naan w’a kpalo akunndan tɛtɛ nga be bubu i sa sin’n niɔn? ?Sɛ e kusu, akunndan tɛtɛ  wie mɔ be bubu e sa sin’n be ba e ti nun’n, ngue yɛ e kwla yo-ɔ? Like suanlɛ nga nun’n, é wá tɛ́ kosan sɔ’m be su.

?NGUE TI YƐ PƆLU I SA SIN BUBULI I CƐN KUNNGUN-ƆN?

4. ?Sa benin yɛ ɔ yoli Pɔlu i nsisɔ-ɔ?

⁴ Sa ng’ɔ yoli be laa’n. Sa tɛtɛ nga Pɔlu yoli be laa’n ka naan w’a kaci Klisifuɛ’n, be yoli i nsisɔ. I wie yɛle kɛ, kɛ bé kún Etiɛnin m’ɔ ti Ɲanmiɛn i sufuɛ kpa’n, nn Pɔlu o lɛ, yɛ i sɔ’n yoli i fɛ. (Yol. 7:58; 8:1) Asa’n, Pɔlu yɛ ɔ dunnin be nga be kleli Klisifuɛ’m be ɲrɛnnɛn lele’n be ɲrun mmua-ɔ.—Yol. 8:3; 26:9-11.

5. ?Kɛ Pɔlu buli sa ng’ɔ yoli be laa’n be akunndan’n, wafa sɛ yɛ i wun yoli i-ɔ?

⁵ Kɛ Pɔlu kacili Klisifuɛ’n, sa ng’ɔ yoli be laa’n ti’n, i akunndan’n buli i fɔ cɛn kunngun. Yɛ atrɛkpa’n, kɛ afuɛ’m bé sín’n nn i akunndan’n bú i fɔ dan trá laa’n. Afin kɛ afuɛ kɔe 55 nun’n, ɔ klɛli Korɛntifuɛ’m be fluwa’n ɔ seli kɛ: “Ɔ fataman kɛ be flɛ min akoto bɔbɔ, afin n kleli Ɲanmiɛn i asɔnun’n i nunfuɛ’m be yalɛ.” (1 Kor. 15:9) Asa’n, kɛ afuɛ nnun kun sinnin’n, fluwa ng’ɔ klɛli Efɛzifuɛ mun’n i nun’n, ɔ kɛnnin i bɔbɔ i wun ndɛ seli kɛ: “N ti Ɲanmiɛn i sran’m be kwlaa be nun kaan kpafuɛ’n.” (Efɛ. 3:8) Asa ekun’n, fluwa ng’ɔ klɛli Timote’n nun’n, ɔ seli kɛ: “Laa’n, n kannin Ɲanmiɛn i wun ndɛ tɛ, n kleli i sufuɛ’m be yalɛ, yɛ n tuli min wun.” (1 Tim. 1:13) Ɔ maan kɛ Pɔlu kɔ asɔnun’m be nun ko wlɛ i niaan’m be fanngan m’ɔ wun be ng’ɔ kleli be yalɛ laa’n annzɛ sran sɔ’m be osufuɛ mun’n, wafa nga i wun yoli i’n, amun bu i akunndan kan be nian.

6. ?Sa benin ekun yɛ ɔ kleli Pɔlu i yalɛ dan-ɔn? (An nian ja ngua lɔ ndɛ’n wie.)

⁶ Sa kun m’ɔ kleli i yalɛ dan’n. Pɔlu seli kɛ sa sɔ’n ti kɛ ‘owie kun mɔ be fa wlɛli i kplo’n nun’ sa. (2 Kor. 12:7) W’a kanman sa trele ng’ɔ kle i yalɛ’n. Sanngɛ atrɛkpa’n tukpacɛ kun-ɔn, annzɛ sa uflɛ wie ti yɛ ɔ wunmɛn i wun fɛ mlɔnmlɔn-ɔn. b

7. ?Pɔlu i fɔnlɛ’m be ti’n, wafa sɛ yɛ i wun yoli i-ɔ? (Rɔmunfuɛ Mun 7:18, 19)

⁷ I fɔnlɛ mun. Pɔlu i fɔnlɛ’m be ti’n, i sa sin bubuli i wie. (An kanngan Rɔmunfuɛ Mun 7:18, 19 nun.) Ɔ kunndɛli kɛ ɔ́ yó sa ng’ɔ ti kpa’n titi. Sanngɛ fɔ m’ɔ o i nun’n ti’n, ɔ ju wie’n i sɔ yolɛ’n yoli kekle. I bɔbɔ dili i nanwlɛ kɛ ɔ kunndɛ kɛ ɔ́ yó sa ng’ɔ ti kpa’n, sanngɛ fɔ m’ɔ o i nun’n ɔ tɛnndɛn i ɲrun. Sanngɛ Pɔlu miɛnnin i ɲin kpa naan w’a kwla yo sa ng’ɔ ti kpa’n. (1 Kor. 9:27) Ɔ nin i sɔ ngba’n, ɔ ju wie’n sa ng’ɔ kloman kɛ ɔ́ yó’n yɛ ɔ yo-ɔ. Kɛ ɔ yo sɔ’n, i sa sin bubu i.

?NGUE YƐ PƆLU YOLI NAAN W’A JRAN KEKLE-Ɔ?

8. ?Ngue yɛ Pɔlu yoli naan i nzuɛn’n w’a yo kpa w’a tra laa-ɔ?

⁸ Fluwa nga Pɔlu klɛli be’n be kle kɛ i bɔbɔ buli wafa nga Ɲanmiɛn wawɛ’n kwla uka Klisifuɛ mun naan b’a yaci akunndan tɛtɛ’m be bulɛ’n i su akunndan kpa. Asa’n, ɔ buli wafa nga Ɲanmiɛn wawɛ’n kwla uka be naan be nzuɛn’n w’a yo kpa w’a tra laa’n i su akunndan kpa wie. (Rɔm. 8:13; Gal. 5:16, 17) Kpɛ sunman’n, Pɔlu kannin ayeliɛ tɛtɛ ng’ɔ fata kɛ Klisifuɛ’m be kpalo be’n be ndɛ. (Gal. 5:​19-21, 26) I sɔ’n kle kɛ Pɔlu buli i bɔbɔ i fɔnlɛ’m be akunndan, yɛ ɔ niannin Ɲanmiɛn Ndɛ’n nun naan w’a wun ayeliɛ tɛtɛ ng’ɔ fata kɛ  ɔ wla be ase’n ɔ nin wafa ng’ɔ kwla yo sɔ’n i wlɛ. Ɔ maan kɛ e kanngan Biblu’n nun mɔ e wun afɔtuɛ nga Pɔlu mɛnnin i wiengu Klisifuɛ mun’n, e kwla lafi su kɛ i bɔbɔ nantili afɔtuɛ sɔ’m be su.

9-10. ?Ngue yɛ ɔ ukali Pɔlu-ɔ? (Efɛzifuɛ Mun 1:7) (An nian desɛn’n wie.)

⁹ Pɔlu i sa sin bubuli i cɛn kunngun, sanngɛ ɔ miɛnnin i ɲin naan i akunndan w’a tran sa nga be wla fanngan’n be su. I wie yɛle kɛ kɛ ɔ tili i niaan nga be o mmua’n be su ndɛ fɛ’n, ɔ dili aklunjɔɛ dan. (2 Kor. 7:6, 7) Asa’n, ɔ nin i niaan Klisifuɛ’m be afiɛn m’ɔ mantan’n ti’n, ɔ dili aklunjɔɛ wie. (2 Tim. 1:4) Asa ekun’n, ɔ si kɛ Zoova i klun jɔ i wun. Ɔ maan kɛ ɔ́ sú i’n, ‘i klun titimɛn i.’ (2 Tim. 1:3) Kɛ be wlɛli i bisua Rɔmun lɔ bɔbɔ’n, ɔ seli i niaan Klisifuɛ’m be kɛ: “E Min’n mɔ amun nin i o nun’n ti’n, an di aklunjɔɛ cɛn kwlaa.” (Fip. 4:4) Ndɛ sɔ’m be kle weiin kɛ Pɔlu w’a bumɛn i su sa mun nin i fɔnlɛ’m be akunndan sa trilili. Sanngɛ kɛ akunndan tɛtɛ’m be bɛ i ti nun’n, ɔ kpalo be naan i akunndan w’a tran sa nga be wla fanngan’n be su.

¹⁰ Like kun ekun m’ɔ ukali Pɔlu’n, yɛle kɛ ɔ lafili su kɛ i bɔbɔ i dunman nun wie ti yɛ Ɲanmiɛn yili e ti kpɔlɛ tɛ’n niɔn. (Gal. 2:20; an kanngan Efɛzifuɛ Mun 1:7 nun.) I sɔ’n ti’n, ɔ lafili su kɛ Zoova yacili i sa tɛ mun cɛli i naan ɔ́ yáci cɛ́ i titi. (Rɔm. 7:24, 25) I kwlaa sɔ’n ukali Pɔlu naan w’a kwla “su Ɲanmiɛn” aklunjɔɛ su titi.—Ebr. 9:12-14.

11. ?Ngue ti yɛ Pɔlu i su ndɛ’n wla e fanngan-ɔn?

¹¹ Kɛ Pɔlu sa’n, atrɛkpa’n, ɔ fata kɛ e mian e ɲin kpa titi naan akunndan nga e bu’n, nin ndɛ nga e kan’n, ɔ nin like nga e yo’n b’a kwla yo Zoova liɛ’n su. Ɔ maan e kwla se wie kɛ: ‘Ee, n fɛ-o!’ Be flɛ aniaan bla kun kɛ Eliza. c Kɛ ɔ́ kán wafa nga i wun yo i’n i ndɛ’n, ɔ seli kɛ: “Akoto Pɔlu i su ndɛ’n ɔ wla min fanngan dan. N wun i wlɛ kɛ nán min ngunmin yɛ min wun yo min sɔ-ɔ. Ndɛ sɔ’n kpɛn min wla wie kɛ Zoova si sa nga be o i sufuɛ’m be su’n.” ?Kannzɛ akunndan tɛtɛ’m be ba e ti nun’n, é yó sɛ naan Zoova i klun w’a jɔ e wun naan y’a di aklunjɔɛ kɛ Pɔlu sa?

?KƐ AKUNNDAN TƐTƐ’M BE BA E TI NUN’N É YÓ SƐ NAAN Y’A KPALO BE?

12. ?Ngue yɛ ɔ kwla uka e naan y’a kpalo akunndan tɛtɛ nga be ba e ti nun’n niɔn?

¹² Ninnge nga be kwla uka e naan e nin Ɲanmiɛn e afiɛn w’a mantan’n, maan e yo be titi. Sɛ e yo sɔ’n, é fá e ɲin síe i ninnge nga be wla sran fanngan’n be su. Kɛ ɔ ko yo naan e wunnɛn kplo’n nun w’a sanndi e’n, ninnge wie’m be o lɛ’n ɔ fata kɛ e yo be. I wie yɛle kɛ ɔ fata kɛ e di like kpa, e kpinngbin e wun tikatika, yɛ e lafi kpa. I wafa kunngba’n, kɛ e kanngan Ɲanmiɛn Ndɛ’n nun cɛn kwlakwla’n, mɔ e siesie e wun naan y’a tran aɲia’m be bo, mɔ e tɛ kosan’m be su aɲia’m be bo’n yɛ e bo jasin fɛ’n, e wun kpaja e Ɲanmiɛn i sulɛ’n nun. Ninnge sɔ’m be uka e naan y’a kpalo akunndan tɛtɛ nga be ba e ti nun’n.—Rɔm. 12:11, 12.

13-14. ?Kɛ aniaan wie’m be yo ninnge ng’ɔ fata kɛ e yo be naan e nin Ɲanmiɛn e afiɛn w’a mantan kpa’n, i su ye benin yɛ be ɲɛnnin i-ɔ?

¹³ Be flɛ aniaan bian kun kɛ Jɔnun. I nun m’ɔ le afuɛ 39, dɔɔtrɔ’m be seli i kɛ tukpacɛ tɛ nga be flɛ i kɛ kansɛli’n i wie o i wun. I bo bolɛ nun’n, srɛ kunnin i dan yɛ ɔ kokoli dan kusu. Ɔ usɛli i wun kɛ: ‘N nin-a yoman kpɛnngbɛn. ?Ɔ yo sɛ yɛ tukpacɛ tɛ kɛ nga sa ko yo min-ɔn?’ Blɛ sɔ’n  nun’n, nn i wa yasua kan’n w’a ɲan afuɛ nsan. ?Ngue yɛ ɔ ukali Jɔnun naan w’a kpalo akunndan tɛtɛ nga be bɛli i ti nun’n niɔn? Ɔ seli kɛ: “Kannzɛ n fɛ dan’n, sanngɛ n mian min ɲin naan e nin min awlofuɛ mun y’a su Ɲanmiɛn kpa titi. Yɛle kɛ e tran aɲia’m be kwlaa be bo, e bo jasin fɛ’n lemɔcuɛ kwlaa, yɛ sɛ e sa mian bɔbɔ’n, e kpɛman e awlo lɔ Ɲanmiɛn sulɛ’n i nun cɛn.” Jɔnun seli ekun kɛ: “Kɛ sa kekle kun tɔ ɔ su’n, i klikli nun’n, ɔ wla kwla bo ɔ wun dan. Sanngɛ ɔ su cɛman, á wún kɛ Zoova klo ɔ dan naan ɔ suan ɔ bo. Zoova úka ɔ kɛ nga ɔ fa ukali min’n sa.”

¹⁴ Eliza mɔ e dun mmua kɛnnin i ndɛ’n seli kɛ: “Blɛ kwlaa nga n tran aɲia’m be bo’n annzɛ min ngunmin n suan Biblu’n nun like’n, min wla kpɛn su kɛ Zoova tie min srɛlɛ mun naan ɔ klo min sakpa. I sɔ’n ti’n min klun jɔ.” Akpasua sunianfuɛ kun m’ɔ tran sran ble mɛn’n nun m’ɔ suan Nolanin’n, ɔ kannin i bɔbɔ nin i yi Dianin be ndɛ seli kɛ: “Kɛ e sa sin bubu e bɔbɔ’n, e yaciman Ɲanmiɛn srɛlɛ, nin Biblu’n nun like suanlɛ, nin aɲia’m be bo tranlɛ, ɔ nin jasin fɛ bolɛ. Kɛ e yo sɔ’n, Zoova kusu uka e titi naan e klun w’a jɔ. E se e wun kɛ Zoova úka e naan ɔ́ yrá e su. Kannzɛ e siman wafa ng’ɔ́ yó sɔ’n, sanngɛ e si kɛ ɔ́ yó sɔ.”

15. ?Sɛ akunndan tɛtɛ’m be ba e ti nun tikatika’n, ngue yɛ ɔ fata kɛ e yo-ɔ? An fa sunnzun ase kun be yiyi nun.

¹⁵ Sɛ akunndan tɛtɛ’m be ba e ti nun tikatika’n, ninnge wie mun ekun be o lɛ m’ɔ fata kɛ e yo be-ɔ. Maan e se kɛ e wi yo e ya. E kwla kunndɛ nguɛn wie naan sran kun fa cuɛn e nun. Sanngɛ kɛ ɔ ko yo naan e wi’n w’a tɔ e nun mlɔnmlɔn’n, ɔ fata kɛ e si sa nga ti yɛ e wi’n yo e ya’n. I lɛ nun’n, e kwla nian fluwa wie’m be nun annzɛ e ko wun dɔɔtrɔfuɛ kun wun naan ɔ uka e. I wafa kunngba’n, sɛ akunndan tɛtɛ’m be  ba e ti nun tikatika’n, e kwla nian Biblu’n nin e fluwa’m be nun naan y’a si sa nga ti yɛ e wun yo e sɔ’n. Asa’n, e kwla bo su kle aniaan kun mɔ w’a tin Ɲanmiɛn sulɛ nun’n naan ɔ uka e. Maan e kan ninnge wie mɔ e kwla yo be ekun’n be ndɛ.

16. ?Ngue yɛ ɔ kwla uka e naan y’a si sa nga ti yɛ akunndan tɛtɛ’m be ba e ti nun’n niɔn? (Jue Mun 139:1-4, 23, 24)

¹⁶ Maan e srɛ Zoova naan e wun like ng’ɔ kwla uka e’n i wlɛ. Famiɛn Davidi si kɛ Zoova si i kpa. I sɔ’n ti’n, ɔ srɛli Zoova kɛ ɔ ukɛ i naan ɔ ‘si sa m’ɔ sɛnngɛn i akunndan’n.’ (An kanngan Jue Mun 139:​1-4, 23, 24 nun.) E kusu e kwla srɛ Zoova kɛ ɔ uka e naan e si sa nga ti yɛ akunndan tɛtɛ’m be ba e ti nun’n, ɔ nin like nga e kwla yo naan y’a kpalo be’n. E kwla usa e wun kɛ: ‘?Ngue ti yɛ min wla bo min wun-ɔn? ?Like kun ti yɛ akunndan tɛtɛ’m be ba min ti nun-ɔn? ?Kɛ akunndan tɛtɛ sɔ’m be ba min ti nun’n, kɛ ɔ yo naan n kpalo be’n n yoman sɔ?’

17. ?Ndɛ akpasua benin mun yɛ sɛ e suan su like’n é ɲán su ye-ɔ? (An nian foto’n wie.)

¹⁷ Maan e suan Biblu’n nun ndɛ nga be kwla uka e naan y’a wun e su sa liɛ’n i trawlɛ’n be su like. Sɛ cɛn kunngun e fa blɛ e suan Zoova i nzuɛn wie’m be su like’n i sɔ’n kwla uka e kpa. Kɛ akoto Pɔlu buli e ti kpɔlɛ tɛ’n nin e sa tɛ mɔ Zoova yaci cɛ e’n be su akunndan’n, ɔ ɲannin su ye dan. Maan e niɛn i ajalɛ’n su. I lɛ nun’n, Zoova i Lalofuɛ’m be like kunndɛlɛ fluwa, ɔ nin fluwa wie mun ekun be nun ndɛ akpasua wie’m be kwla uka e kpa. I wie yɛle ndɛ akpasua nga be kan Zoova i sran klolɛ dan’n, nin i sran aunnvɔɛ silɛ’n, ɔ nin i sa  yaci cɛlɛ’n be ndɛ’n. Kɛ e ko wun ndɛ nga be kwla uka e’n, maan e klɛ be e sie. Yɛ maan e fa be sie i lika kun mɔ e kwla wun be ndɛndɛ’n. Kpɛkun kɛ e wun kɛ akunndan tɛtɛ sɔ’m be su ba e ti nun’n, maan e kanngan ndɛ sɔ’m be nun. Kɛ é yó sɔ’n, maan e bu wafa nga be kwla uka e naan y’a wun e su sa liɛ’n i trawlɛ’n i akunndan.—Fip. 4:8.

18. ?Ndɛ benin wie mun yɛ aniaan wie’m be suannin be su like-ɔ?

¹⁸ Eliza mɔ e kɛnnin i ndɛ’n, ɔ suannin Zɔbu i su ndɛ mɔ Biblu’n kan’n i su like. Ɔ seli kɛ: “Sa’m be lɔngɔ be wiengu su yɛ be tɔli Zɔbu su-ɔ. Kɛ min kusu min liɛ’n yoli sɔ-ɔ. Zɔbu siman sa nga ti yɛ sa sɔ’m be tɔli i su’n. Sanngɛ kɛ i wla boli i wun dan bɔbɔ’n, ɔ fɛli i wun wlali Zoova sa nun titi naan ɔ ukɛ i.” (Zɔb. 42:1-6) Dianin mɔ e kɛnnin i ndɛ’n seli kɛ: “E nin min wun e suan fluwa An fa amun wun mantan Zoova i nun like. Kɛ e wun kɛ Zoova su uka e naan e nzuɛn’n ɔ fɛ i liɛ’n i sɔ’n yo e fɛ. Kɛ e fɔn mɔ e sa sin bubu e’n, e wla kpɛn su kɛ Zoova su kle e like yɛ ɔ su uka e naan e nzuɛn’n yo kpa tra laa’n. I sɔ’n yo maan e nin i e afiɛn mantan kpa.”—Eza. 64:8.

MAAN E LAFI SU KƐ ZOOVA YRÁ E SU

19. (1) ?Wafa sɛ yɛ e wun yó e cɛn kunngun-ɔn? (2) ?Yɛ ngue yɛ e kwla lafi su-ɔ?

¹⁹ E kwla yo ninnge fanunfanun ng’ɔ fata kɛ e yo be naan e nin Ɲanmiɛn e afiɛn w’a mantan’n. Yɛ e kwla suan ndɛ nga be kwla uka e naan y’a wun e su sa liɛ’m be trawlɛ’n be su like. Sanngɛ nán maan e bu i kɛ i sɔ’n ti’n, e sa sin su bubuman e le. Maan e wun i wlɛ kɛ e sa sin búbú e cɛn kunngun. Sanngɛ Zoova fanngan nun’n, e kwla jran kekle. E kwla lafi su kɛ blɛ sunman’n é dí aklunjɔɛ. Afin e nin Zoova e afiɛn mantan yɛ e si kɛ i klun jɔ sulɛ mɔ e su i’n su.

20. ?Ngue yɛ w’a fua kpa kɛ á yó-ɔ?

²⁰ Nán maan e tran lɛ naan akunndan tɛtɛ nga be ba e ti nun’n ti’n, annzɛ fɔnlɛ nga e fɔn’n ti’n, e sa sin bubu e. Zoova kwla uka e naan e wla w’a gua ase. (Jue. 143:10) Cɛn wie lele’n, e su mianman e ɲin lele naan y’a bu ninnge nga be man sran aklunjɔɛ’n be su akunndan. Blɛ sɔ’n nun’n, kɛ e jaso nglɛmun sa’n, e su kokoman like fi ti. Sanngɛ aklunjɔɛ’n nun yɛ é sú e Ɲanmiɛn Zoova m’ɔ klo sran’n niɔn.