Контентә кеч

Икинҹи дәрәҹәли менју

Мүндәриҹаты ҝөстәр

Јеһованын Шаһидләри

Aзәрбајҹан (кирил әлифбасы)

«Аллаһын мәһәббәтиндән ајрылмајын»

 ФӘСИЛ 11

«Гој һәр кәс никаһа һөрмәт етсин»

«Гој һәр кәс никаһа һөрмәт етсин»

«Ҹаванлығында алдығын арвадындан кам ал» (МӘСӘЛЛӘР 5:18).

1, 2. Биз һансы суалы нәзәрдән кечирәҹәјик вә нә үчүн?

ЕВЛИСӘН? Никаһыныз хошбәхтдир? Јохса аранызда ҹидди проблемләр вә сојуглуг вар? Бәлкә, аиләни дағытмамаг хатиринә бир јердә јашајырсыныз, амма никаһынызда севинҹдән әсәр-әламәт јохдур? Белә һалларда инсан һиссләринин сөндүјүнә һејифсиләнир. Әлбәттә сән бир мәсиһи кими, никаһынын Јеһова Аллаһа шәрәф ҝәтирмәсини истәрдин. Буна ҝөрә дә никаһындакы чәтинликләр сәни бәрк нараһат едир. Амма елә дүшүнмә ки, вәзијјәт чарәсиздир.

2 Бу ҝүн мәсиһи јығынҹагларында чохлу хошбәхт аиләләр вар. Вахтилә онлардан да бәзиләри бөјүк чәтинликләрлә үзләшмиш, лакин сонрадан мүнасибәтләрини мөһкәмләндирә билмишләр. Сән дә никаһыны хошбәхт едә биләрсән. Неҹә?

АЛЛАҺА ЈАХЫНЛАШ, ҺӘЈАТ ЈОЛДАШЫНА БАҒЛАН

3, 4. Әрлә арвад Аллаһа јахынлашмаға ҹан атса, бу, онларын мүнасибәтинә неҹә тәсир ҝөстәрәҹәк? Мисал чәк.

3 Һәјат јолдашын вә сән Аллаһа јахынлашмаға чалышсаныз, никаһыныздакы сојуглуг да јаваш-јаваш кечиб ҝедәҹәк. Бир нүмунәјә бахаг. Ҝөзүнүн өнүнә әтәји енли, уҹу шиш бир дағ ҝәтир. Сән дағын бу әтәјиндә, һәјат јолдашын исә о бири әтәјиндә дурмусунуз. Икиниз дә даға чыхмаға башлајырсыныз. Дағын дибиндә оланда  бир-бириниздән чох узагда идиниз, амма дағын зирвәсинә галхдыгҹа араныздакы мәсафә јаваш-јаваш кичилир. Бурадакы дәрсин мәғзини баша дүшүрсән?

4 Даға чыхмаг үчүн гүввә сәрф олундуғу кими, Јеһоваја ҹанла-башла хидмәт етмәк үчүн дә сәј тәләб олунур. Јеһованы севдијин үчүн мәҹази диллә десәк, артыг даға чыхмаға башламысан. Анҹаг әҝәр һәјат јолдашынла мүнасибәтдә сојуглуг варса, демәк олар ки, һәрәниз дағын бир әтәји илә галхырсыныз. Амма јухары галхдыгҹа нә баш верир? Дүздүр, әввәлҹә сизи бир-бириниздән бөјүк мәсафә ајырыр. Анҹаг гүввә сәрф едиб јүксәјә галхдыгҹа, јәни Аллаһа јахынлашдыгҹа, сән вә һәјат јолдашын бир-биринизә даһа да јахынлашаҹагсыныз. Доғрудан  да, һәјат јолдашынла мүнасибәтләри мөһкәмләндирмәк үчүн илк нөвбәдә Аллаһа јахынлашмаг лазымдыр. Бәс буну неҹә етмәк олар?

Мүгәддәс Китабдан алынан билик тәтбиг едиләндә никаһ мөһкәмләнир

5. а) Јеһоваја вә һәјат јолдашына неҹә јахынлаша биләрсән? б) Јеһова никаһа неҹә бахыр?

5 Әрлә арвад Аллаһын Кәламындакы никаһа аид мәсләһәтләрә әмәл едәндә, санки, даға галхырлар (Зәбур 25:4; Әшија 48:17, 18). Нүмунә үчүн һәвари Булусун вердији мәсләһәтә диггәт јетирәк: «Гој һәр кәс никаһа һөрмәт етсин» (Ибраниләрә 13:4). Бу нә демәкдир? Һөрмәт етмәк нәјисә гијмәтли вә ләјагәтли һесаб етмәк мәнасыны верир. Јеһова никаһа мәһз белә бахыр: Онун ҝөзүндә никаһ гијмәтли вә ләјагәтли гурулушдур.

ЈЕҺОВАЈА МӘҺӘББӘТ БӨЈҮК ГҮВВӘДИР

6. Булусун никаһ һаггында вердији мәсләһәтин контекстиндән нә ајдын олур вә буну јадда сахламаг нәјә ҝөрә ваҹибдир?

6 Әлбәттә, Јеһованын хидмәтчиси кими, сән вә һәјат јолдашын никаһын гијмәтли, һәтта мүгәддәс олдуғуну јахшы билирсиниз. Никаһ гурулушуну Јеһова Аллаһ Өзү тәсис едиб. (Мәтта 19:4—6 ајәләрини оху.) Лакин никаһын ләјагәтли гурулуш олдуғуну билмәк чәтинликләрин өһдәсиндән ҝәлмәк үчүн кифајәт дејил. Бу, сизи автоматик олараг бир-биринизә гаршы меһрибанлыгла вә һөрмәтлә давранмаға тәшвиг етмәјәҹәк. Бәс онда сизә нә көмәк едәр? Фикир вер ки, Булус никаһын садәҹә ләјагәтли бир гурулуш олдуғуну демирди; о дејирди: «Гој һәр кәс никаһа һөрмәт етсин». Беләликлә, Булус садәҹә бир факт сөјләмирди, о нәсиһәт верирди *. Бу фәрги јадында сахласан, һәјат јолдашына һөрмәт ҝөстәрмәк истәјин бирә беш артаҹаг. Нә үчүн?

7. а) Биз Мүгәддәс Јазылардакы һансы әмрләри јеринә јетиририк вә нә үчүн? б) Итаәткарлыг һансы бәһрәләри ҝәтирир?

 7 Мүгәддәс Јазылардакы диҝәр әмрләрә — шаҝирд һазырламаг тапшырығына вә ибадәт үчүн бирликдә јығышмаг ҝөстәришинә неҹә мүнасибәт бәсләдијинә бир диггәт јетир (Мәтта 28:19; Ибраниләрә 10:24, 25). Дүздүр, бу әмрләрә риајәт етмәк һәмишә асан олмур. Ола билсин, инсанлар мүждәјә һај вермирләр, јахуд ишдә елә јорулурсан ки, ахшам дуруб јығынҹаг ҝөрүшүнә ҝетмәјә тагәтин галмыр. Амма бунлара бахмајараг, сән тәблиғ дә едирсән, јығынҹаг ҝөрүшләриндән дә галмырсан. Сәни һеч кәс — һеч Шејтан да сахлаја билмәз! Нәјә ҝөрә? Чүнки сән Јеһованы үрәкдән севирсән, буна ҝөрә дә Онун әмрләринә риајәт едирсән (1 Јәһја 5:3). Бунун һансы бәһрәләри олур? Тәблиғ хидмәтиндә вә ҝөрүшләрдә иштирак сәнә гәлб раһатлығы вә бөјүк севинҹ ҝәтирир, чүнки Аллаһын ирадәсини иҹра едирсән. Бу һиссләр дә өз нөвбәсиндә сәнин ҝүҹүнү артырыр (Нәһәмја 8:10). Бурадан нә өјрәнирик?

8, 9. а) Никаһа һөрмәт етмәјә бизи нә тәшвиг едә биләр вә нә үчүн? б) Инди һансы ики амили арашдыраҹағыг?

8 Аллаһа олан дәрин мәһәббәт сәни һеч бир манеәјә бахмајараг, тәблиғ етмәк вә ҝөрүшләрә ҝәлмәк әмрләринә гулаг асмаға тәшвиг едир. Ејнилә, бу мәһәббәт сәни лап чәтин һалларда белә «гој һәр кәс никаһа һөрмәт етсин» нәсиһәтинә әмәл етмәјә сөвг едәҹәк (Ибраниләрә 13:4; Зәбур 18:29; Ваиз 5:4). Тәблиғдә һәвәслә иштиракыны вә ҝөрүшләрдән галмамағыны Аллаһ гијмәтләндирир. Ејнилә, никаһа һөрмәт етмәк үчүн әлиндән ҝәләни етдијини дә О ҝөрүр вә сәни мүтләг мүкафатландыраҹаг (1 Салоникилиләрә 1:3; Ибраниләрә 6:10).

9 Јахшы, бәс никаһа неҹә һөрмәт етмәк олар? Бунун үчүн мүнасибәтләринизә хәләл ҝәтирән әмәлләрдән чәкинмәк,  никаһ бағларыны мөһкәмләндирәҹәк аддымлар атмаг лазымдыр.

НИКАҺЫ ШӘРӘФСИЗ ЕДӘН СӨЗ ВӘ ӘМӘЛЛӘРДӘН ЧӘКИНИН

10, 11. а) Дил никаһы неҹә шәрәфсиз едә биләр? б) Һәјат јолдашымыздан нәји сорушмаг олар?

10 Бир мәсиһи гадын данышыр: «Бүтүн бунлара дөзмәк үчүн Јеһовадан көмәк диләјирәм». Нәләрә? Баҹы изаһ едир: «Әрим мәни даима алчалдыр. Бәдәнимдә көтәк изи олмаса да, онун “сәндән артыг безмишәм” вә ја “сән һеч вахт адам олмајаҹагсан” сөзләри, санки, үрәјимә хәнҹәр јарасы вурур». Бу баҹынын сөзләри ҝөстәрир ки, кобуд, тәһгирамиз данышыг бир чох аиләдә ҹидди проблемә чеврилмишдир.

11 Мәсиһи әр-арвадын бир-биринә аҹы сөзләрлә узун мүддәт сағалмајан емосионал јаралар вурмасы чох аҹынаҹаглыдыр. Бу, никаһы һөрмәтдән салыр. Сәнин никаһында вәзијјәт нә јердәдир? Бунун үчүн сән һәјат јолдашындан тәвазөкарлыгла соруша биләрсән: «Мәним сөзләрим сәнә неҹә тәсир едир?» Әҝәр һәјат јолдашын дејир ки, сән вахташыры онун гәлбини јаралајырсан, онда вәзијјәти дүзәлтмәјә һазыр ол (Галатијалылара 5:15; Ефеслиләрә 4:31 ајәсини оху).

12. Ибадәт Аллаһын ҝөзүндә һансы һалда бош ола биләр?

12 Унутма ки, һәјат јолдашынла данышыг тәрзин Јеһова илә мүнасибәтинә тәсир ҝөстәрир. Мүгәддәс Китабда дејилир: «Әҝәр кимсә диндар олдуғуну дүшүнүр, амма дилини ҹиловламырса, о, өз-өзүнү алдадыр вә онун диндарлығы бошдур» (Јагуб 1:26). Дил вә ибадәт бир-бириндән ајрылмаздыр. Бәзиләри дүшүнүр ки, евдәки давранышын ибадәтә дәхли јохдур. Хејр, Мүгәддәс Китаб бу фикри дәстәкләмир. Хаһиш едирик, өзүнүзү алдатмајын.  Бу, чох ҹидди мәсәләдир. (1 Бутрус 3:7 ајәсини оху.) Әҝәр сән һәјат јолдашыны билә-билә аҹылајыб, никаһ гурулушуну һөрмәтдән салырсанса, нә гәдәр баҹарыглы вә чалышган мәсиһи олсан да, Аллаһын ҝөзүндә сәнин ибадәтин бош ола биләр.

13. Әрлә арвад бир-биринин гәлбинә неҹә тохуна биләрләр?

13 Әрлә арвад буну да билмәлидир ки, үрәји долајы јолла да јараламаг олар. Ики мисалы нәзәрдән кечирәк: әрсиз мәсиһи гадын ушағынын тәрбијәси илә әлагәдар мәсләһәт алмаг үчүн тез-тез јығынҹагдакы евли бир гардаша зәнҝ вурур вә онлар узун-узады сөһбәт едирләр; бир субај гардаш әрли бир баҹы илә һәр һәфтә хидмәтдә хејли вахт кечирир. Бу евли мәсиһиләр буну пис нијјәтлә етмирләр. Лакин онларын белә һәрәкәти һәјат јолдашларына неҹә тәсир ҝөстәрир? Бу ҹүр вәзијјәтлә үзләшмиш бир гадын белә дејир: «Әрим јығынҹагдакы башга бир баҹыја чохлу вахт ајыранда бу, мәнә јаман јер еләјир. Өзүмү алчалдылмыш һисс едирәм».

14. а) Јарадылыш 2:24 ајәсинә әсасән, әрлә арвад үчүн һәјатда ән ваҹиб инсан кимдир? б) Өзүмүздән нәји сорушмалыјыг?

14 Бу баҹы кими никаһда гәлбисыныг диҝәр мәсиһиләри чох јахшы баша дүшмәк олар. Онларын һәјат јолдашлары Аллаһын никаһла бағлы әсас ҝөстәришини гулагардына вурурлар: «Киши өз ата-анасыны тәрк едиб арвадына бағланаҹаг» (Јарадылыш 2:24). Сөзсүз, киши илә гадын валидејнләринә һөрмәт ҝөстәрмәјә давам едирләр. Лакин Аллаһ истәјир ки, әр вә арвад үчүн ән ваҹиб инсан онларын һәјат јолдашы олсун. Буна бәнзәр тәрздә, мәсиһиләр һәмиманлыларыны да сәмими гәлбдән севирләр. Анҹаг илк нөвбәдә өз һәјат јолдашыны севмәлидирләр. Она ҝөрә дә евли мәсиһи һәмиманлылара һәддиндән артыг  чох вахт ајыранда, хүсусилә дә әкс ҹинсдән оланларла өзүнү чох сәрбәст апаранда никаһда ҝәрҝинлик јараныр. Бәлкә һәјат јолдашынла араныздакы ҝәрҝинлијин сәбәби елә будур? Өзүндән соруш: «Һәјат јолдашыма мәхсус олан вахты, диггәти вә мәһәббәти кимә ајырырам: онун өзүнә, јохса башгаларына?»

15. Мәтта 5:28 ајәсинә әсасән, нәјә ҝөрә евли мәсиһиләр әкс ҹинсин нүмајәндәләринә һәддиндән артыг диггәт јетирмәмәлидирләр?

 15 Бундан әлавә, евли мәсиһи әкс ҹинсин нүмајәндәләринә һәддиндән артыг диггәт јетирирсә, санки, одла ојнајыр. Әфсуслар олсун ки, бәзи евли мәсиһиләрдә чох сәрбәст даврандыглары адамлара гаршы романтик һиссләр ојанмышдыр (Мәтта 5:28). Нәтиҹәдә, бу һиссләр никаһы рүсвај едән налајиг давраныша ҝәтириб чыхармышдыр. Һәвари Булусун бу һагда дедикләринә диггәт јетирәк.

«НИКАҺ ЈАТАҒЫ ЛӘКӘСИЗ ОЛСУН»

16. Булус никаһла әлагәдар һансы ҝөстәриши јазыб?

16 «Гој һәр кәс никаһа һөрмәт етсин» мәсләһәтинин ардынҹа Булус хәбәрдарлыг едир: «Никаһ јатағы ләкәсиз олсун, чүнки Аллаһ әхлагсызлары вә зинакарлары мүһакимә едәҹәк» (Ибраниләрә 13:4). Булус бурада «никаһ јатағы» дејәркән ҹинси мүнасибәтләри нәзәрдә тутур. Бу мүнасибәтләр јалныз вә јалныз никаһ дахилиндә оланда «ләкәсиз», јәни әхлаги ҹәһәтдән тәмиз сајылыр. Буна ҝөрә дә мәсиһиләр «Ҹаванлығында алдығын арвадындан кам ал» чағырышына әсасән јашајырлар (Мәсәлләр 5:18).

17. а) Нәјә ҝөрә инсанларын зинаја мүнасибәти мәсиһиләр үчүн мејар дејил? б) Әјјубдан нә өјрәнә биләрик?

17 Һәјат јолдашындан башга диҝәр адамла ҹинси јахынлыг едән шәхс Аллаһын әхлаг ганунларына бөјүк һөрмәтсизлик ҝөстәрир. Дүздүр, бу ҝүн әксәријјәт зинаны ҝүнаһ сајмыр. Лакин инсанларын зина һаггында нә дүшүндүкләри мәсиһиләрин бу ҝүнаһа мүнасибәтини дәјишмәмәлидир. Онлар билирләр ки, нәтиҹәдә «әхлагсызлары вә зинакарлары» инсан јох, Аллаһ мүһакимә едәҹәк (Ибраниләрә 10:31; 12:29). Буна ҝөрә дә мәсиһиләр бу мәсәләјә Јеһованын ҝөзү илә бахырлар. (Ромалылара 12:9 ајәсини оху.) Кечмишдә јашамыш Әјјубун сөзләрини  хатырлајаг: «Ҝөзләримлә әһд бағламышам» (Әјјуб 31:1). Бәли, зинаја апаран јола ајаг басмамаг үчүн мәсиһиләр ҝөзләринә нәзарәт едир вә һәјат јолдашындан савајы һеч кимә еһтирасла бахмырлар. («Әлавәләр» бөлмәсинин 219—221 сәһифәләринә бах.)

18. а) Јеһованын ҝөзүндә зина нә дәрәҹәдә ҹидди ҝүнаһдыр? б) Зина илә бүтпәрәстлик арасында һансы охшарлыг вар?

18 Јеһованын ҝөзүндә зина нә дәрәҹәдә ҹидди ҝүнаһдыр? Төврат Јеһованын бу мәсәләјә мүнасибәтини ачыглајыр. Исраилдә зина вә бүтпәрәстлик үстүндә инсана өлүм һөкмү кәсилирди (Лавилиләр 20:2, 10). Бу ики һәрәкәт арасындакы охшарлығы ҝөрүрсән? Бүтә ситајиш едән исраилли Јеһова илә бағладығы әһди позурду. Зинакар исраилли исә өз һәјат јолдашы илә бағладығы әһди позурду. Һәр ики һалда әһдә хәјанәт едилирди (Чыхыш 19:5, 6; Ганунун тәкрары 5:9; Мәлаки 2:14 ајәсини оху). Һәр ики адам садиг, вәфалы Аллаһ Јеһованын гаршысында ҝүнаһкар иди (Зәбур 33:4).

19. Мәсиһинин зинадан гачмаг гәтијјәтини нә мөһкәмләдәҹәк вә нә үчүн?

19 Әлбәттә, бу ҝүн мәсиһиләр Төвратын табелијиндә дејилләр. Лакин јадымыздан чыхармајаг ки, гәдим Исраилдә зина чох ҹидди ҝүнаһ иди. Бу, бизи белә ҝүнаһдан гачмаға даһа да гәтијјәтли едәҹәк. Бир нүмунәни нәзәрдән кечирәк: һеч ибадәтҝаһа ҝириб, бүт гаршысында диз чөкүб сәҹдә гылардын? Дејәҹәксән: «Өмрүмдә буну етмәрәм!» Бәс сәнә чохлу пул тәклиф етсәләр неҹә? Гәтијјәтлә ҹаваб верәҹәксән: «Јох!» Доғрудан да, бүтә сәҹдә гылыб Јеһоваја хәјанәт етмәк фикри һәгиги мәсиһидә икраһ ојадыр. Ејнилә, зина едиб Јеһоваја вә өз һәјат јолдашына хәјанәт етмәк фикри дә мәсиһидә икраһ һисси ојатмалыдыр. Зинаја  һеч нә илә бәраәт газандырмаг олмаз (Зәбур 51:1, 4; Колослулара 3:5). Биз һеч вахт Шејтаны севиндирән, Јеһованы вә мүгәддәс никаһ иттифагыны исә рүсвај едән иши ҝөрмәк истәмәздик.

НИКАҺ БАҒЛАРЫНЫ НЕҸӘ МӨҺКӘМЛӘНДИРМӘК ОЛАР?

20. Бәзи аиләләрдәки вәзијјәти тәсвир един.

20 Никаһы шәрәфсиз едән һәрәкәтләрдән чәкинмәк чох јахшыдыр, бәс һәјат јолдашына һөрмәт етмәји неҹә өјрәнмәк олар? Тәсәввүр ет ки, никаһ бир евдир. Хош сөз, дүшүнүлмүш һәрәкәт вә әрлә арвад арасындакы диҝәр һөрмәт әламәтләри исә еви јарашыға ҝәтирән бәр-бәзәк әшјаларыдыр. Әҝәр әрлә арвад ҹан дејиб, ҹан ешидирләрсә, белә никаһ јарашыглы, бәр-бәзәкли, сәлигә-саһманлы евә бәнзәјир. Бир-бириндән сојујанда исә евдәки бәзәк әшјалары санки јоха чыхыр, никаһ бәзәксиз ев кими солғун, чылпаг ҝөрүнүр. Сән Аллаһын әмринә риајәт едиб никаһа һөрмәт бәсләмәји арзуладығын үчүн вәзијјәти дүзәлтмәк истәјәҹәксән. Мәҝәр гијмәтли, ҝәрәкли бир шеј хараб олсајды, сән ону дүзәлтмәздин? Буну неҹә едә биләрсән? Аллаһын Кәламында дејилир: «Ев һикмәтлә тикиләр, бәсирәтлә мөһкәмләнәр. Билик сајәсиндә отаглар долар гијмәтли, ҝөз охшајан хәзинәләрлә» (Мәсәлләр 24:3, 4). Ҝәл ҝөрәк бу сөзләри никаһа неҹә тәтбиг етмәк олар?

21. Никаһы тәдриҹән неҹә мөһкәмләндирмәк олар? (131-ҹи сәһифәдәки  чәрчивәјә дә бах.)

21 Аиләләри хошбәхт едән гијмәтли хәзинәләрин сырасына саф мәһәббәт, Аллаһ горхусу вә мөһкәм иман дахилдир (Мәсәлләр 15:16, 17; 1 Бутрус 1:7). Бу кејфијјәтләрин сајәсиндә никаһ мөһкәмләнир. Фикир вердин, бу  мәсәлдә отаглар гијмәтли хәзинәләрлә неҹә долур? «Билик сајәсиндә». Бәли, Мүгәддәс Китабдан алынан билик тәтбиг едиләндә, инсанларын дүшүнҹәсини дәјишмәјә, никаһда сөнмүш мәһәббәти јандырмаға гадирдир (Ромалылара 12:2; Филиппилиләрә 1:9). Буна ҝөрә дә бирликдә Мүгәддәс Китабдан сакит-сакит бир парчаны, мәсәлән, ҝүндәлик ајәни, «Ҝөзәтчи гүлләси» вә ја «Ојанын!» журналындан никаһа аид бир мәгаләни арашдыранда, санки, евинизи јарашыға ҝәтирәҹәк бир бәзәк әшјасына бахырсыныз. Јеһоваја мәһәббәтдән ирәли ҝәләрәк, бу мәсләһәтләри тәтбиг едәндә сиз о бәзәк әшјасыны, санки, евинизин отагларына ҝәтирирсиниз. Нәтиҹәдә, никаһынызда вахтилә һөкм сүрмүш меһрибанлыг вә сәадәт јенидән евинизә гајыда биләр.

22. Никаһымызы мөһкәмләндирмәк үчүн әлимиздән ҝәләни едәндә һансы һиссләри дујаҹағыг?

22 Дүздүр, итирилмиш бәзәк әшјаларыны јеринә гајтармаг үчүн хејли вахт вә гүввә тәләб олунаҹаг. Анҹаг сән өз тәрәфиндән сәј ҝөстәриб Мүгәддәс Китабын «һөрмәт ҝөстәрмәкдә бир-биринизи габаглајын» әмринә риајәт едәндә бөјүк мәмнунлуг дујаҹагсан (Ромалылара 12:10; Зәбур 147:11). Ән башлыҹасы исә, никаһына һөрмәт ҝөстәрмәк үчүн сәрф етдијин гүввә сәни Аллаһын мәһәббәтиндән ајрылмаға гојмајаҹаг.

^ абз. 6 Һәвари Булус никаһла бағлы мәсләһәти башга шејләрә аид мәсләһәт верәркән вермишди (Ибраниләрә 13:1—5).

Әлава мәлумат

ҜӨЗӘТЧИ ГҮЛЛӘСИ (ТӘЛИМ НӘШРИ)

Гој Јеһова никаһынызы һифз етсин!

Әхлагсызлыгдан вә онун аҹы нәтиҹәләриндән узаг дурмаг үчүн һансы аддымлары атмаг олар?