Amual ti dungu

Amual tati trokiñ dungu mu

Pu Dungukelu Iney Ngen Jewba

Dullial kewün dungu mapudungun

 PU CHE ÑI MONGEN

Tañi kimeltungeel wechengelu iñche, kelluenew tañi ayüwküleal

Tañi kimeltungeel wechengelu iñche, kelluenew tañi ayüwküleal

KIÑE antü petu punkülelu, kiñe peñi iñchiw mülefuyu inaltu Niger lewfü mu. Fütra lewfü tüfa, fey doy kiñe ka rangiñ kilometro fente rupay ka tati ko matu rupakey. Feychi antü mu, mülerkefuy weychan (awkan) Nigeria mapu mu, feymu nomeliyu tüfachi lewfü layafuyu. Welu duamfalngefuy tayu femal, doy may fentren rupa nomeiñ. ¿Chumngelu (chemu) rupan tüfachi dungu mu? Wüne nütramkaleluwayiñ tañi pu chaw mu petu ñi choyüngenon iñche.

1913 tripantu mu, tañi chaw John Mills pingelu, fawtisawi Nueva York waria mu nielu 25 tripantu. Peñi Russell wewpituy fawtisawlu tañi chaw. Pichi rupalu, tañi chaw wiñamtuwi Trinidad pingechi wapi mu. Üye mu niewi Constance Farmer engu, kidu rume ayüwmakefuy ñi küdawelafiel ta Jewba. Mür engu koneltuley ti pu dullinche ñi mülepual wenu mu. Trinidad mapu mu, tañi chaw kellufi tañi weni William Brown ñi pengelal tati “Foto-Drama de la Creación”. Fentekünuyngu 1923 tripantu mu, feychi mu peñi Brown tañi domo engu feypingey ñi mülepual Africa Occidental. Welu tañi chaw ka tañi ñuke mülekay Trinidad mapu mu.

MÜNA PIWKEYEEIÑMU TAÑI PU CHAW

Tañi pu chaw nierpuy kechu pichike wentru ka meli pichike domo. Tañi wünen peñi üytukulelngey Rutherford, fey lakuntukungey ti peñi mew adkünufilu ti trokiñche Watch Tower Bible and Tract Society. Iñche choyüngen 30 diciembre 1922 tripantu mu, fey Woodworth üytukulelngen, lakuntukungen peñi Woodworth mu pepikakefilu ti chillka The Golden Age (fewla ¡Tami kimafel! pingetuy). Tañi pu chaw pichin elueiñmu müten taiñ estudiayal, welu doy kimeltukeeiñmu taiñ küdawelafiel ta Jewba. Tañi ñuke rume küme rakiduamelkeeiñmu Biblia ñi feypin mu. Tañi chaw rume ayükefuy taiñ feypiaetew Biblia ñi nütram. Fey nengümkefuy kom tañi kuerpu, femngechi adentukefuy feychi dungu ñi rupan, fey pekefuiñ reke ti nütram tañi pu peñi ka deya iñchiñ.

Müna küme tripay ñi femün tañi chaw ka tañi ñuke. Iñche ka epu tañi pu peñi amuiñ Kalad pingechi Chillkatuwe mu. Küla tañi pu deya ka wünelekey amuldungun mu fentren tripantu Trinidad y Tobago pingechi mapu mu. Tañi femün ñi pu chaw ka tañi küme kimeltun mu, kellueiñmu taiñ müleal Jewba tañi rüpü mu. Ka yafültukueiñmu taiñ püntütripanoal kidu mu, fey taiñ ayüwküleal petu taiñ serfiniefiel ta Jewba (Sal. 92:13).

Taiñ ruka mu adkünungey ti amuldungun küdaw. Pu wünelekelu amuldungun mu trawüluwkefuy tañi ruka mu ka nütramkakefuy ñi femün peñi George  Young. Kidu Canada tuwün-ngey ka werküngerkey ñi amuldungual Trinidad mapu mu. Tañi pu chaw ayüwünkechi nütramkakefuy ñi femün ti kurewen Brown, kidu engu tañi pu kompañfel, fey mülepuy Africa Occidental mapu mu. Kom feytachi dungu yafültukuenew tañi amuldungual nielu iñche 10 tripantu.

TAÑI FEMÜN WE ELUWLU ÑI POYEAFIEL TA JEWBA

Feychi antü mu, taiñ fillke papel pengelkefuy rüf chumlen tati dungu: ñi femün pu koylake religion, pu negosiakelu re diñmatukelu ta plata ka ñi femün pu wedake politiko. Feymu lle 1936 tripantu mu, pu religioso rulpafi ti ngüneniefilu Trinidad ñi katrütuafiel taiñ fillke papel ka lifru. Ellkakünuiñ ti papel taiñ nieel, welu elufiyiñ pu che aftulu wüla. Tripakefuiñ wüldungual rüpü mu, trekayawkefuiñ ka cicleta mu miyawkefuiñ, fey makuñtukuniekefuiñ reke epu kartel ka elukefuiñ pu che pichike papel. Kakelu peñi ka lamngen Tunapuna mapu tuwlu miyawkefuy kiñe auto mu nielu kiñe fütra parlante tañi amuldungucheal. Fey kiñentrür puwkefuiñ fütra kamapu Trinidad mapu mu. Rume ayüwmakefenew kom tüfachi dungu, feymu nielu 16 tripantu fawtisawün.

Pu peñi ka pu lamngen Tunapuna tuwün-ngelu amuldungulu kiñe auto mu nielu fütra parlante.

Tañi kimeltuetew tañi pu che ka feychi ayüfalchi dungu ñi rupan rume kelluenew, fey ayürpun tañi amuldungual ka mapu mu. Petu ayülefun tüfa amulu Aruba mapu mu 1944 tripantu mu tañi amuldungual peñi Edmund Cummings iñchiw. 1945 tripantu mu, mari che amuy ti Trawün Jesus tañi lan ñi akordangeal, fey rume ayüwyu Edmund iñchiw. Rupalu kiñe tripantu, mülerpuy ti wünen trawünche Aruba mapu mu.

Oris iñchiw rupayu fentren ayüwün dungu mu.

Pichi rupalu, amuldungufiñ kiñe domo chaf küdawkelu iñchiw, Oris Williams pingey. Fey newen mu ingkañpekefuy tañi feyentun. Welu chillkatulu ta Biblia, kimürpuy ti rüf dungu Chaw Ngünechen mu, fey 5 konchi enero 1947 tripantu fawtisawi. Rupalu ta antü, ayüwiyu fey niewiyu. Noviembre 1950 tripantu mu, wünelerpuy amuldungun mu. Tañi domo iñchiw rupayu fentren kümeke dungu tayu ayüwülkeetew.

FÜTRAKE DUNGU ÑI RUPAN NIGERIA MAPU MU

1955 tripantu mangelngeyu amual ti chillkatun 27 Kalad pingechi Chillkatuwe mu. Tayu amual, tañi domo iñchiw elkünuyu tayu küdaw, fendefiyu tayu ruka ka kakelu chemkün, fey elkünuiñ Aruba mapu. 29 konchi julio 1956 tripantu mu, dewlu ti chillkatun werküngeyu tayu amual ta Nigeria.

1957 tripantu, kiñentrür müleiñ Fetel reñmawen mu Lagos mapu (Nigeria).

Oris rakiduamlu tayu mongen feychi antü mu, feypi: “Jewba tañi newen kellukeeiñmu ñi chaftual wedake dungu ñi rupan mülen mu ka mapu taiñ amuldungual. Tañi füta ayülekefuy ñi werküngeal ka mapu tañi amuldungual, welu iñche ayülekelafun. Iñche ayükefun ñi nieal kiñe ruka ka nieal ta püñeñ. Welu kimtukun fente ñi falin-ngen amuldungual ti kümeke dungu, fey ka rakiduam nietun. Feymu tripalu iñchiw Kalad pingechi Chillkatuwe mu, iñche eluwkülefun ñi amuldungumeal ka mapu. Konpulu iñchiw Queen Mary pingechi farku mu, kiñe wentru lamngen küdawlu lamngen Knorr engu, Worth Thornton pingelu ‘küme puwaymu’ pieyumu ka feypi tayu küdawal Fetel mu. ‘Ay fotrü’ rakiduamün iñche. Welu pichi rupalu, küme elkünutun tañi rakiduam, fey piwkeyerpufiñ ñi mülen Fetel mu. Kakerume küdaw niefun üye mu. Doy ayükefun ñi llowafiel pu che ngepalu Fetel mu. Rume ayüken ñi müleal kakelu che engu, fey tüfachi küdaw mu pekefuiñ fentren lamngen Nigeria tuwün-ngelu. Kiñeke engün akulu Fetel mu trufürmalefuy, ürkülefuy, wüywülefuy ka ngüñülefuy. Ayüwünkechi kellukefuiñ ñi kümelkaleal ka yafüluwküleal engün. Femün mu tüfa, küdawelkefuiñ ta Jewba, feymu müna ayüwülkefenew”. Feley llemay, kom küdaw tayu nieel kellueyumu doy küme weniyeafiel ta Jewba.

1961 tripantu tañi pu che trawüluwi Trinidad mapu mu, fey peñi Brown nütramkaeiñmu ayüfalchi dungu ñi rupan Africa mew. Fey iñche ka feypin fente ñi küme amulen ti küdaw Nigeria mu. Peñi Brown piwkeyen mu pangkoenew, fey feypifi iñche tañi chaw: “Johnny, eymi turpu amukelaymi Africa mu, welu Woodworth femürkey llemay”. Fey tañi chaw feypienew: “Amulepe tami küdaw Worth”. Peñi Brown ka tañi chaw rume küdawelfi ta Jewba fentren tripantu mu, feymu allkütulu ñi feypin engu doy eluwün ñi küme wechunenturpual tañi küdaw.

William Brown (“Brown tati nütramkakelu Biblia mu” pingekefuy) ka tañi domo Antonia müna yafültukueyumu.

1962 tripantu mangelngen ñi amual mari küyen ti chillkatun 37 Kalad pingechi Chillkatuwe mu, fey tañi doy kimeltungeal. Peñi Wilfred Gooch adkünukefuy ti ngünenieelchi ruka Nigeria mu, welu mangelngey ñi amual ti chillkatun 38 Kalad pingechi Chillkatuwe mu, fey werküngey ñi mülepual ta  Inglaterra. Fey iñche elfalkünungen ñi adkünual ti ngünenieelchi ruka Nigeria mapu mu. Peñi Brown reke, amun fentren lof mu, femngechi kimürpufiñ ka piwkeyerpufiñ pu peñi ka lamngen mülelu feychi mapu. Kidu engün nielay tunten plata ñi nieel pu che kakelu mapu mu, welu müna ayüwkülefuy. Femngechi pengelingün duamfalngelay nieal fentren plata ka fentren chemkün taiñ ayüwküleal. Iñche kimniefun chumngechi ñi mongeleken engün, feymu müna ayüwülkefenew pefiel mu fente tañi lifkülen ka adkülen trawün mu. Fütrake trawün mu, fentren peñi ka lamngen akukefuy camion mu ka kiñeke mikro ñi dewmakeel pu che feychi mapu mu, tüfa bolekajas * pingey. Feytachi mikro wirintukuley rakiduamfalchi dungu. Kiñe tüfa feypiley: “Pichiken ko trapümngele, kiñe fütra lafken ngetuafuy”.

¡Feyngey llemay tüfachi feypin! Müna falin-ngey ñi femün kake kiñeke iñchiñ taiñ kelluntukual, fey Oris iñchiw ka pichi kelluntukuyu. 1974 tripantu mu, Nigeria mapu mu mülerpuy 100.000 amuldungukelu. Estados Unidos mapu mu müten fente mülerkefuy amuldungukelu. Feley llemay, tremkülerpuy ti küdaw Nigeria mapu mu.

Feychi antü Nigeria mapu mu fentren che koni Jewba tañi trokiñche mu, welu mülerumey weychan 1967 tripantu ka fentepuy 1970 tripantu. Feymu mufüke küyen kiñeke peñi ka lamngen püntülewey ti ngünenieelchi ruka mu. ¿Iney engün am? Pu mülelu Niger lewfü ñi man püle, tüfachi trokiñ mapu Biafra pintukulelngey. Duamfalngefuy taiñ yeafiel fillke papel ka taiñ ngülamtuafiel engün. Chumngechi feypipen nga ellaka tañi nütram mu, ngillatukefiyiñ ta Jewba ka maneluwkeiñ kidu mu, feymu fentren rupa nomeiñ ti lewfü.

Petu longkontukunien fente ñi kuñiwün-ngen nomeal Niger lewfü. Mülekefuy ta soltaw eluwkülelu ñi tralkatual, mülekefuy ta kutran ka kakelu weda dungu. Kuñiwün-ngefuy rupayal chew ñi mülen pu soltaw ñi nieel ti gobierno, welu doy kuñiwün-ngey müleal Biafra trokiñ mapu mu, fey mu mülekefulu kay pu pofolkalelu. Kiñe rupa, wampo mu non ti lewfü Asaba mapu mu ñi puwal ta Onitsha mapu, ka amun ta Aba pingechi mapu ñi yafültukuafiel pu longkolelu. Üye mu, elungekelafuy pu che ñi üyümal ta pelontuwe pun mu. Kiñe antü Port Harcourt mapu mu, petu trawülelu iñchiñ, pu soltaw ñi nieel ti gobierno puwi chew ñi mülen pu pofolkalelu wekuntu ti waria, fey müchay müten fentepuiñ ti trawün ngillatun mu.

Rume falin-ngefuy trawüluwal feychi antü mu. Feypikefuiñ pu peñi ka pu lamngen fente ñi piwkeyenieetew Jewba ka ñi ingkañpeaetew engün. Ka elukefuiñ kümeke ngülam ñi kon-noal politiko dungu mu ka ñi kiñewküleal engün. Pu peñi ka pu lamngen Nigeria mapu mu nor piwke mu chaftufingün tüfachi rume weda dungu ñi rupan. Feychi mu üdewkefuy pu che trür tuwün-ngenolu, welu pu peñi ka pu lamngen rüf piwkeyewingün ka kiñewkülefuyngün. Rume ayüwülenew müleal kidu engün mu rupamekelu tüfachi weda dungu.

1969 tripantu mu, peñi Milton Henschel longkoley ti fütra trawün feypilelu “Tüngün Mapu mu”. Tüfachi fütra trawün mu küpay fentren che fillke lof mapu mu ka femngey pu Yankee ñi estadio mew (Nueva York). Iñche kellufiñ peñi Milton, fey kimürpun fentren kümeke dungu. Rume kümey ñi llowün tüfachi kimeltun, ¿chumngelu? 1970 tripantu mu femngey ti fütra trawün feypilelu “Pu che llownielu Ngünechen ñi fürenechen”. Tüfa mu ka küpay fentren che fillke lof mapu mu ka femngey Lagos mapu mu (Nigeria). Pichi rupalu müten ñi fentepun ti weychan Nigeria mapu mu femngey tüfachi fütra trawün, feymu Jewba tañi kellun mu müten küme tripay. Ti trawün mu amuy 121.128 che ka femngey 17 kewün dungu mu, ¡afmatufali llemay! Ka küpay peñi Knorr ka Henschel, ka kakelu peñi ka lamngen Estados Unidos ka Inglaterra tuwün-ngelu. Fey fawtisawi 3.775 che, alün che fawtisawürkey Pentekoste reke kuyfi mu, müte mülekelay femngechi fütra fawtisawün. Fentren küdaw niefun ñi pepikayal ti fütra trawün, turpu femngechi felekenolu ñi mongen trokiwün. ¡Afmatufali fente ñi konmeken pu che Jewba tañi trokiñche mu!

Ti fütra trawün mu “Pu che llownielu Ngünechen ñi fürenechen” amuy 121.128 che ka femngey 17 kewün mu, kiñe tüfa ibo kewün.

Doy 30 tripantu mülekefun Nigeria mapu mu, fey kiñeke mu elfalkünungen ñi witranmayafiel pu trawünche ka kiñeke mu witranmamefiñ pu ngünenieelchi ruka mülelu Africa Occidental mapu mu. Nütramkakefuiñ pu werküngelu ñi amuldungual feychi mapu mew, fey pengelelkefuiñ tañi duamniefiel ka yafültukukefuiñ. Kidu engün rume ayüwmakefeyew  tüfa. Iñche ka rume ayükefun pengelelafiel ñi rulpakünungenon engün. Tüfachi küdaw kimeltuenew duamfali duamnieafiel pu peñi ka lamngen, femngechi ñi küme poyeafiel engün ta Jewba, fey ñi newenküleal ka kiñewküleal tañi trokiñche.

Chaw Jewba tañi kellun mu müten chaftufiyu kutran ka wedake dungu ñi rupan weychan ñi duam mu. Rumel kimtukukeyu tayu kellumekeetew ta Jewba. Oris feypi:

“Mür kontueyumu malaria kutran alün rupa. Kiñechi mu, Worth rupaduamkülen puwi pital mu mülelu Lagos mapu. ‘Tami wentru layafuy chi’ pingen, welu tremotuy. Kimkontulu, Worth nütramkalelfi Jewba tañi dungu ti wentru tañi dapinieetew, Nwambiwe pingelu. Pichi rupalu, pemefiyu tañi ruka mu tañi doy nütramkalelafiel Jewba mu. Kidu fawtisawi ka longkolerpuy Aba mapu mu. Iñche ka kellufiñ fentren che ñi konal Jewba tañi pu che mu, kellufiñ kiñeke musulman kütu rume inakefilu tañi feyentun. Müna ayüwülkeeyumu kimfiel ka piwkeyeniefiel pu che mülelu ta Nigeria, tañi wimtun ka tañi kewün dungu”.

Femngechi kimürpuyu ka falin dungu: ñi küme tripayal tayu küdaw ka mapu, mülefuy tayu piwkeyeafiel kom pu peñi ka lamngen trürkülenole rume ñi wimtun iñchiñ mu.

WEKE KÜDAW

1987 tripantu mu elungeyu kiñe we küdaw. Mülefuy tayu elkünual Fetel Nigeria mapu mu, fey werküngeyu tayu amuldungual Santa Lucia pingechi wapi mu, tüfa müley Caribe trokiñ mapu mu. Rume adngey feychi mapu ka ayüfalngefuy tayu mülen üye mu, welu ka mülefuy küdawngechi dungu. Africa mapu mu, pu wentru niekey fentren domo, welu Santa Lucia mapu mu pu che trür mülekey fey ñi niewnon ley dungu mu. Welu Biblia niey ta pepiluwün, feymu kellufi fentren chillkatukelu ñi küme elkünutual ñi mongen.

Müna piwkeyefiñ ta Oris kom feychi 68 tripantu tayu kurewen-ngen.

Doy fücharpulu iñchiw, kutranchengewiyu. Feymu 2005 tripantu mu ti Kiñewkülechi Ngünenielu piwkeyen mu adkünuy tayu mülepual ti ngüneniechi ruka mülelu Brooklyn (Nueva York). 2015 tripantu mu, tañi domo Oris perdey, fey feypilayafun fente tañi weñangkünagün. Fill antü mañumkefiñ ta Jewba tañi eluetew müna küme domo. Müna küme kompañngefuy ka piwkeyen domongefuy. Fey kom tañi piwke mu piwkeyefiñ tañi domo kom feychi 68 tripantu tayu kurewen-ngen. Kimürpuyu chumngechi ayüwküleal tayu kurewen-ngen ka ti trawünche mu: müley taiñ yamnieafiel ti longkolen, wiñoduamatuwal, ñom piwkengeal ka taiñ chumngen mu pengelal taiñ llowken Ngünechen ñi newen.

Weda duamkülelu iñchiw ka yafüngewenolu, maneluwiyu Jewba mu tayu kelluaetew ñi amuleal tayu serfiniefiel. Kidu fentekünulay tayu kellukeetew, fey ngüneduamkeyu ñi doy küme amulerpun ti dungu. Ka fülkülepay doy kümeke dungu ñi müleal (Is. 60:17; 2 Kor. 13:11).

Trinidad y Tobago mapu mu, Jewba fürenefi ñi femün tañi pu chaw ka kakelu peñi ka lamngen. Fey kimelngey ñi koneltun 9.892 che Jewba tañi trokiñche mu. Aruba mapu mu, fentren peñi ka lamngen küdawi ñi yafültukuafiel ti wünen trawünche ñi mülen feyti mu. Iñche mülekefun feychi wünen trawünche mu, welu fewla müley 14 trawünche feychi mapu mu. Nigeria mapu mu, dew mülerpuy 381.398 amuldungukelu, ¡afmatufali ñi fentren-ngen engün! Ka Santa Lucia mu, dew müley 783 che küdawelkefilu ta Jewba.

Fewla doy 90 tripantu puwülnien. Salmo 92:14 feypi pu mülelu Jewba tañi rüpü mu “füchalele rume engün, amuleay tañi wülal fün; amuleay tañi külfünkülen ka tañi newenkülen”. Müna mañumkülen ñi küdawelkefiel ta Jewba fentren tripantu tañi mongen mu. Tañi kimeltungeel wechengelu iñche, yafültukuenew ñi serfiafiel ta Jewba kom tañi piwke mu. Fey tañi nor piwkeyen mu, Jewba eluenew tañi kümelkaleal petu tañi küdawelniefiel (Sal. 92:13).

^ parr. 18 Inaduamnge ti chillka ¡Despertad! tripalu 22 junio 1972 tripantu, pagina 24 puwlu 26.