JAJƐWO BIƆNƆ SE MƆ
Mamaɖeɖenuwo Sɔsɔ Ðaɖa Amɛ Nyɔa?
Nyi yí mamaɖeɖenu sɔsɔ ɖaɖa amɛ nyiɔ?
Ényi gbɔdɔndɔn nuŋwlɛŋwlɛwo, mamaɖeɖe fotowo alo videowo sɔsɔ ɖaɖa amɛ le eka ji. Ŋsu ɖeka nu mɔ: “Eyi va nyi seŋkankan mɔnu ci yí bɔ yɛ. Nɔ mɛɖe ŋwlɛ nu ɖaɖa eo, nàɖo ŋci ni, nɔ égbeŋwlɛ ɖaɖa eo, nàgbeɖo ŋci ni, keke saba vɔ mamaɖeɖe fotowo can abɔ do nu.”
Nyi yí taɖo amɛwo wɛniɔ? Esedɔwatɔ ɖeka nu do The New York Times mɛ mɔ: Emɔ ci ji jajɛ ɖewo kpɔɛni do ke: “Nɔ amɛwo kpɔ mɔ mɛ ci èjijiɛ aɖe sɔ yiŋtɔ mamaɖeɖe foto ɖaɖa eoɔ, édasɛ mɔ èle agbe le ŋsu xwe alo nyɔnu xwe. Eyi va le atɛ ji yɛ. Nyɔnuvi ɖeka ci yí ɖo exwe 17 nu mɔ yɛnyi “gbɔdɔndɔn ci nu afɔku dele o.” Énu kpi mɔ “nɔ yewɛɔ, yedafɔn fu alo aba edɔ̀ ɖe o.”
Enu bu ciwo yí dɔ jajɛwo mɔ yɛnyɔ ke:
Adɔ yewo nu akpe nɔ mɛ ci yewojijiɛ mɔ yewoaji.
Nɔ mɛɖe sɔɛ ɖaɖa woɔ, wokpɔɛni mɔ yewo can, yewoɖo asɔ yewotɔ ɖaɖa wo hɛnnɛ.
Afɔku ciwo yí tonɔ so mɛɔ?
Nɔ èsɔ ao foto ɖaɖa mɛɖe to telefonu jiɔ, vɔvɔ lɔ vɔ; dasɛnŋ agbeɖo ŋsɛn do lé woazan foto lɔ alo susu ci mɛbuwo aɖo do eo nu kuso foto lɔ nu ji o. Amanda Lenhart ci yí nyi enugɔnmɛjitɔwo ga le Pew Research Center nu mɔ: “Éle fafɛɖe le egbɛ mɛ mɔ nɔ mɛɖe wa afɛn alo da le ese jiɔ, wokakanɔ wo alo woɖonɔ wo ɖɛ nɔ mɛbuwo ava kpɔ wo.
Le nɔnɔmɛ ɖewo mɛɔ,
Nɔ mɛɖe le mama yí so foto yí sɔɛ ɖaɖa mɛɖeɔ, mɛ lɔ sɔɛni ɖaɖa yi xlɔwo keŋ asɔ do vivi lanmɛ nɔ wo.
Nɔ nyɔnuviwo gbe wowo ɖajɛwoɔ, wowo ɖajɛ lɔwo kakanɔ wowo foto ciwo wonɔ mama yí ɖe keŋ asɔ ɖe fi nɔ wo.
ÈNYAA? Le nɔnɔmɛ sugbɔ mɛɔ, wosɔɛni mɔ mamaɖeɖe fotowo sɔsɔ ɖaɖa amɛ sɔ koɖo ɖeviwo gbɔ dɔndɔn alo ɖeviwo gbɔ dɔndɔn sɔsɔ ɖaɖa amɛwo. Wodo hwɛ ɖevi ciwo yí sɔnɔ mamaɖeɖenuwo ɖaɖa amɛwo mɔ woda le gbɔdɔndɔn se ji.
Enyɔ ci Bibla nuɔ?
Bibla nu mɔ asu koɖo ashi ɖekɛ yí ase vivi nɔ nɔnɔgbɔdɔndɔn. (Elododo Wema 5:18) Ele ahan gan, énui yi mɛ kɔ petii mɔ mɛ ciwo yí deɖe nɔnɔ dadɔn nɔnɔ gbɔ o. Kpɔ Bibla kpukpui ciwo yí gbɔgbɔ:
‘Wodeɖo ase laganuwawa hatahata ɖe, alo sukanujiji nyɔ ɖe le míwo do mɛ o, . . . kpɔ denyɔ hɛnnɛ mɔ enyɔdadɛwo, ŋunumanya nuxuwo koɖo enyɔyawo atonɔ le míwo glanwo mɛ o.’—Efezitɔwo 5:3, 4, Ezoɖuɖu Yoyu Wema.
“Míwu míwo ŋcinu ciwo yí le nyigban ji, le gbɔdɔndɔn masɔkoɖose, makɔmakɔnyinyi, gbɔdɔndɔn dro ciwo ji wodeɖu o, edro vɔn, koɖo ŋbia ci yí nyi voju sɛnsɛn mɛ.”—Kolosetɔwo 3:5, NWT.
Denyi “gbɔdɔndɔn masɔkoɖose” (alo mɛ ciwo yí deɖe nɔnɔ gan yí adɔn nɔnɔ gbɔ) ɖekɛ kpukpui cɛwo kanxle mì mɔ mìwo le ze nɔ o, vɔ wogbekanxle mì mɔ mìwo le ze nɔ “makɔmakɔnyinyi” (enyɔgbe cɛ kan agbenɔnɔ makɔmakɔ ɖekpokpui) koɖo “gbɔdɔndɔn dro ciwo ji wodeɖu o” (wonyi gbɔdɔn dro ciwo yí cucunɔ amɛ yí ewanɔ enudɔndɔn, denyi gbɔdɔndɔn dro sɔgbe ciwo yí nɔnɔ asu koɖo ashi gblamɛ yɔ o).
Biɔ eoɖeki se mɔ:
Lé mamaɖeɖenuwo sɔsɔ ɖaɖa amɛ nyi “makɔmakɔnyinyi” doɔ?
Lé efɔnnɔ “gbɔdɔndɔn dro ciwo ji wodeɖu” do amɛ mɛ doɔ?
Nyi yí taɖo mamaɖeɖenuwo kpɔkpɔ alo wowo kakaka nyi “edro vɔn” ɖoɖoɔ?
Bibla kpukpui ciwo yí gbɔgbɔ na susu vevi ciwo yí dɔ mìɖo agbe mamaɖeɖenuwo sɔsɔ ɖaɖa amɛ.
‘Do vevi nu yí anyi amɛ ci Mawu lɔn, yí asɔ eoɖeki jo ni. Nyi edɔwatɔ ci yí deɖo ŋkpɛn le yi dɔ gbɔ o.’—2 Timɔte 2:15.
“Shigbe lé enuwo pleŋ a trɔn ahan ɛnɛ ɔ, amɛ ci ŋmɛ mí a nyi ɔ? Mí ɖo a nɔ̀ kɔkwɛ ɖe, yí a nyi Mawu mɛwo!”—2 Piɛ 3:11.
Kpukpui lɔwo dasɛ mɔ nɔ mìwa do agbenywinɔnɔse jɔjɔɛwo jiɔ, mìakpɔ nyɔna. Nɔ ènɔnɔ agbe nywiɔ, davɔnvɔn mɔ afɔku ɖe avato so mɛ nɔ ye o.—Galatitɔwo 6:7.
Biɔ eoɖeki se mɔ:
Mɛ ciŋmɛ ŋnyiɔ?
Ŋkɔ nywi ci yí le amɛwo nu le veviɖe nɔŋ a?
Ŋjinɔ mɔ nasɔ ŋci yí ado vevisese nɔ mɛbuwo munɔ munua?
Nɔ ŋsɔnɔ mamaɖeɖenuwo ɖaɖa amɛwo ɖe, lé adahɛn ŋkɔ nywi ci yí le ŋshi doɔ?
Nɔ ŋsɔ mamaɖeɖenuwo ɖaɖa mɛɖe ɖe, lé adahɛn kankandoji ci anyi jilawo ɖo nɔŋ doɔ?
EXOLƆLƆ ŊTƆŊTƆ “Anyi xlɔ ɖeka ɖo ɖajɛ yí sɔ wla. Énɔ mama yí ɖe foto yiɖeki keŋ yí sɔɛ ɖaɖa yi ɖajɛ lɔ, yi ɖajɛ lɔ can sɔ yitɔ ɖaɖɛ. Le ŋkeke amɛve goduɔ, edalɔ kpɔ yi telefonu mɛ. Ékpɔ enu lɔwo yí dan ta nɔ yiɖeki. Edalɔ biɔ enyɔ lɔwo yi se yí elɔn do wo pleŋ ji. Ŋnya mɔ éɖe kuku mɔ enu ci yewa denyɔ o, vɔ yi nu kpaca yi jilawo sugbɔ yí wowa dɔmɛzi di! Wodenya mɔ yewoatɛnŋ agbevakan do ji kpɔ o.”
Nyɔnɔnwi ɖeka ke: Mamaɖeɖenuwo sɔsɔ ɖaɖa amɛ danahɛn nu le mɛ ci yí sɔɛ ɖaɖa koɖo mɛ ci yí kpɔɛni nu. Nyɔnuvi ɖeka ci yi ɖajɛ cucui yí enɔ mama keŋ ɖe yiŋtɔ foto sɔ ɖaɖɛ nu mɔ: “Nyɛŋtɔ nu venɔŋ nu sugbɔ, ŋkpɔɛ mɔ ŋdo ŋkpɛn nyɛɖeɖeki.”
Nɔ ésɔ mamaɖeɖenuwo ɖaɖa amɛwoɔ, átɛnŋ anyi afɔku nɔ eoŋtɔ koɖo mɛbuwo le ese mɔnu; eyi taɖo anyɔ mɔ àwa do Bibla nukplamu cɛ ciwo yí gbɔgbɔ ji:
“Nɔ̀ azɔge nɔ enu vɔn ciwo yí ɖajɛwo dro do eji mɛ mɔ yewo a wa.”—2 Timɔte 2:22.
“Ŋgbe lɔn nɔ ma kpɔ enu gbaliwo o.”—Ehajiji Wema 119:37.
Nɔ eo yɔ ɖe, lé èɖo awa nu doɔ?
Nɔ èdo go nɔnɔnmɛ cɛ han ɔ, wa do Bibla nukplamuwo ji. Hlɛn enyɔ ci yí Janet nu, yi goduɔ sɔ cancan ci èkpɔ mɔ yɛnyɔ sɔwu.
“Ŋxo go ɖajɛ ɖeka gbeɖeka, eyi mìxɔ mìwonɔnɔwo mimɛlo. Le kwɛshila ɖeka goduɔ, ɖajɛ lɔ nu nɔŋ mɔ nyɛ le nɔ godivi mɛ aɖe foto asɔ ɖaɖa ye.”—Janet.
Ci eo kpɔɛ ɖe, lé Janet ɖo awa nu doɔ? Nɔ eo yɔ ɖe, lé èɖo awa nu doɔ?
CANCAN A Ètɛnŋ nu mɔ: ‘Nyɔ hunnɔ yɛdenyi nyɔ ɖe o. Ðo nɔ mìyi axu tu yí axu shiɔ, akpɔŋ le godivi mɛ.’
CANCAN B Ètɛnŋ nu mɔ: ‘Ŋdenya nyɔ ci ejikɔ anu o. Masɔ foto ci ebiɔ lɔ ɖaɖɛ, eyi le yɛ goduɔ, nakpɔ enu ci yí ajɔ kplɔɛ do.’
CANCAN C Ètɛnŋ nu mɔ: ‘Ðajɛ cɛ debukɔ nubuɖe kpɔ sɔwu amɛgbɔdɔndɔn o. Nacucu yi nuŋwlɛŋwlɛ lɔwo sisss.’
Cancan C lɔ nyɔwu, dekpɔɛ ahan ba? Bibla nu hɛnnɛ mɔ: “Ŋununyatɔwo kpɔ cukaɖa gbɔgbɔ yí ze ni. Vɔ, amɛ sukunu watɔwo yì zɔn trelele yì cukaɖa lɔ mɛ, yí kpefun sɔkudo nu.”—Elododo Wema 22:3.
Kpɔwɛ cɛwo dasɛ enu ci yí cucunɔ amɛ do mamaɖeɖenuwo sɔsɔ ɖaɖa amɛ koɖo agbenɔnɔ dɔndɔn buwo mɛ: Èwa ɖaŋ cannɔ ao xlɔwoa? (Elododo Wema 13:20) Nyɔnuvi ɖeka ci yí tɔ mɔ Sarah nu mɔ: “Do gbɛ koɖo mɛ ciwo èjeshi ɖɛ mɔ, wodewanɔ enudɔndɔnwo o. Nyɔnuvi bu ci yí tɔ mɔ Delia nu mɔ: “Mɛ ciwo yí sɔ ŋkɔ mɔ yewonyi ao xlɔwo dakpedo eo nu nàkpɔtɔ awanɔ do agbenywinɔnɔsewo ji o, éwaɖeɔ, woadahɛn wo nɔ eo. Nɔ lé wonɔkɔ agbe do desɔ koɖo Mawu sewoɔ, woado ŋsɛn eo mɔ eo le mi enunywi wawa yí ami egbejinɔnɔ. Enu ci èji mɔ yeawa teŋ nɛa?”

