Skip to content

Skip to table of contents

Yeˬhawˇbaˬ-euˬ Saˇ kiˇ

Select language Akha

Noˇaˬ, Daˬyeˬlaˇ, Yawˇbaˆ heu smˇ g’aˬ-euˬ nui jah hawˇ-eu ehˇ dawˬ naˇ haˬ-eu jeˬ-ahˇ dzaw geuꞈ

Noˇaˬ, Daˬyeˬlaˇ, Yawˇbaˆ heu smˇ g’aˬ-euˬ nui jah hawˇ-eu ehˇ dawˬ naˇ haˬ-eu jeˬ-ahˇ dzaw geuꞈ

“Noˇaˬ, Daˬyeˬlaˇ hawˇ-eu Yawˇbaˆ aˬ ha smˇ g’aˬ . . . aˬ yawꞈ ha neh mˇ-euˬ yaw muiˬ jeˬ baˬ da neh, aˬ yawꞈ ha smˇ g’aˬ-ahˇ maˬ ngeuˇ naˇ, aˬ cawˬ-ahˇ maˬ ka k’oꞈ nehˬ nya-aˇ.”—Yeˬsaˬgeˬlaˇ 14:14.

Dawˬ caˇ: 89, 119

1, 2. (a) Noˇaˬ, Daˬyeˬlaˇ, hawˇ-eu Yawˇbaˆ heu deuˬ-euˬ gaˇ kawˆ-ahˇ dzaw-eu, aˬ dui-ahˇ aˬ jeˬ miˇ neh g’aˬ za laˇ-eu nga? (b) Yeˬsaˬgeˬlaˇ 14:14 boꞈ ngeh, aˬ joˆ-ehˇ pyeuꞈ yaꞈ-euˬ nga?

Naˇ-eu miˇ neh maˬ ehˇ, pyuˇ shaˬ-eu miˇ neh maˬ ehˇ, k’ehˬ-eu k’aˆ-eu jeˬ-ahˇ ya daˬ-eu miˇ neh maˬ ehˇ, heu deuˬ baˬ da neh nawˇ nymˬ-mˇ shaˬ zahˬ mˇ luꞈ de loˇ? Nawˇ ya tahˬ puˬ-eu jeˬ, tiˬ poˆ na Miˬyehˇ-euˬ gaˇ mˇ-eu laꞈ k’aˬ maˬ cehˇ ni jahˇ nehˬ laꞈ nya loˇ? Toˆ-ehˇ g’eh luꞈ naˇ, Noˇaˬ, Daˬyeˬlaˇ, Yawˇbaˆ heu deuˬ-euˬ gaˇ kawˆ-ahˇ haw naˇ g’aˬ za laˇ meh. Aˬ yawꞈ maꞈ k’awꞈ aˬ dui loꞈ-ehˇ maˬ byah kuꞈ-eu tsawˇ haˬ pyeuꞈ-awˇ, shaˬ zahˬ hawˇ-eu lawˬ haw laˇ-eu g’awˬ mya jeˬ-ahˇ ya daˬ-euˬ meh. Tiˬ poˆ na, aˬ yawꞈ maꞈ shiˇ gaˇ keuˆ ni ya tahˬ puˬ k’awꞈ, Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ saˇ jaˇ ziꞈ-eu miˇ neh, aˬ yawꞈ maꞈ-euˬ nui jah hawˇ-eu ehˇ dawˬ naˇ haˬ-eu jeˬ heu naˇ, dzaw geuꞈ paˬ-ehˇ g’eh-eu jeˬ pyeuꞈ nga lehˇ Yeˬhawˇbaˬ haw-eu meh.—Yeˬsaˬgeˬlaˇ 14:12-14-ahˇ gui.

2 Heu kawˆ laꞈ k’oeˇ-euˬ Jaˇliꞈ dawˬ pehˬ hmˬ pyeuꞈ-eu Yeˬsaˬgeˬlaˇ  14:14 heu naˇ B.C. 612 k’oꞈ-ahˇ Yeˬsaˬgeˬlaˇ Baˬbuˇloˇ miˇ k’ahˬ-ahˇ jawˇ ngeh boꞈ-euˬ meh. * (Ehˇ lahˬ-ahˇ haw.) (Yeˬsaˬgeˬlaˇ 1:1; 8:1) Teu ngeh, B.C. 607 k’oꞈ-ahˇ Yeˬluˇsaˬlehˬ meuˬ bi laˆ cawˆ-euˬ maˬ myahˇ laˇ-a siˬ. K’oeˇ naˇ, Yeˬluˇsaˬlehˬ meuˬ-ahˇ Noˇaˬ, Daˬyeˬlaˇ hawˇ-eu Yawˇbaˆ loꞈ-ehˇ jah-awˇ ehˇ dawˬ naˇ haˬ-eu g’awˬ mya g’aˬ maˬ jawˇ-a. Aˬ yawꞈ maꞈ naˇ, buˬ iˇ law iˇ-euˬ deuˬ pyeuꞈ meh. (Yeˬsaˬgeˬlaˇ 9:1-5) Teu laꞈ k’oeˇ Yeˬlaˬmiˇ, Baˬluˆ, Eˇbehˆmeˬlehˆ hawˇ-eu Leˬkaˆ-euˬ oeˬ paˬ oeˬ ma deuˬ jiˇ ahˇ-eu meh.

3. Heu kawˆ laꞈ k’oeˇ aˬ jeˬ jeˇ gaˇ kawˆ ja sawˇ-eu nga?

3 Nymˬ-mˇ iˬ nah k’awꞈ teu gaˇ duˇ ni, haiˬ-eu miˇ tsaˬ heu aˇ saˬ saˬ ngeh nah ya buˬ iˇ-eu deuˬ naˇ, Miˬyehˇ mehˬ shi tsaˬ-eu jeˬ mˇ-eu Noˇaˬ, Daˬyeˬlaˇ hawˇ-eu Yawˇbaˆ loꞈ-ehˇ g’eh-eu deuˬ tehꞈ meh. (Pah mehˬ-eu-eu 7:9, 14) Yeˬhawˇbaˬ aˬ jeˬ miˇ neh aˬ ha smˇ g’aˬ-ahˇ zmˬ-awˇ aˬ yawꞈ-euˬ mehˬ shi tsaˬ-eu jeˬ mˇ-eu aˬ dui dzaw geuꞈ paˬ-ehˇ g’eh-eu deuˬ lehˇ shawˇ-eu nga lehˇ haw ma. K’oeˇ naˇ, (1) aˬ yawꞈ maꞈ aˬ jeˬ jeˇ-euˬ shaˬ zahˬ ya tahˬ puˬ-euˬ nga? (2) aˬ dui aˬ yawꞈ maꞈ-euˬ nui jah hawˇ-eu ehˇ dawˬ naˇ haˬ-eu jeˬ-ahˇ aˬ joˆ-ehˇ dzaw geuꞈ nya-eu nga? lehˇ jiˇ haw ma.

Noˇaˬ jah-eu jeˬ hawˇ-eu ehˇ dawˬ naˇ haˬ-eu jeˬ 900 k’oꞈ dzehˬ ni mˇ mawˇ

4, 5. Noˇaˬ aˬ jeˬ jeˇ shaˬ zahˬ-ahˇ ya daˬ-euˬ nga? Aˬ dui aˬ yawꞈ-ahˇ aˬ jeˬ zahˬ leˇ nga?

4 Noˇaˬ aˬ jeˬ jeˇ-euˬ sahˬ zahˬ-ahˇ ya tahˬ puˬ-euˬ nga? Noˇaˬ-euˬ aˬ bawˇ-euˬ aˬ da Iˇnawˆ-euˬ saˇ ka-ahˇ, tsawˇ haˬ deuˬ haiˬ dui dui-awˇ, Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ jiˇ “ngehˬ doeˇ ehˇ doeˇ”-eu meh. (Yuˇdaˆ 14, 15) Aˇ yamˬ ngehˬ-ehˇ myahˇ laˇ naˇ ngehˬ-ehˇ miˇ tsaˬ-ahˇ maˬ muiˬ-eu jeˬ tehꞈ-ehˇ byah laˇ luꞈ-awˇ, Noˇaˬ-euˬ saˇ ka-ahˇ keuˆ le ngeh, miˇ tsaˬ-ahˇ “maˬ muiˬ maˬ shawˇ-eu tsawˇ haˬ tehꞈ-ehˇ pyeuꞈ jiˇ-awˇ, yawˬ gaˇ na luꞈ yaw cawˆ jeˬ tehꞈ-ehˇ mˇ luꞈ-eu meh.” K’oeˇ naˇ, maˬ muiˬ-eu mˬ taˆ g’aˬ k’ehˇ deuˬ miˇ tsaˬ-ahˇ oeˬ ka-awˇ, tsawˇ haˬ laˆ pyeuꞈ-awˇ, miˬ zaˬ sheuˬ-eu meh. Aˬ yawꞈ maꞈ neh baw-euˬ zaˬ deuˬ yaw haiˬ je tehꞈ-ehˇ mˇ-eu meh. (Aˇdahˬbeh-eu 6:2-4, 11, 12) Ehˇ k’awꞈ, Noˇaˬ teu deuˬ nehˬ-ehˇ beu gaˇ dui dui-eu meh. “Noˇaˬ g’aˬ-ahˇ-aˬ, Sahˬpaˬ Miˬyehˇ nui k’ahˇ shiˇ-eu meh. . .  miˇ tsaˬ k’oeˇ taˆ iˬ baˇ maˬ mˇ-ehˇ dawˇ coe ni dehꞈ-euˬ tsawˇ haˬ Noˇaˬ tiˬ g’aˬ jawˇ-eu tehꞈ meh. Aˬ yawꞈ-aˬ, Miˬyehˇ-ahˇ cawˬ cawˬ taꞈ-awˇ dehꞈ-euˬ meh” lehˇ Jaˇliꞈ-ahˇ ehˇ taˬ-euˬ meh.—Aˇdahˬbeh-eu 6:8, 9.

5 Gaˇ kawˆ heu Noˇaˬ nehˬ-ehˇ taꞈ leˇ-awˇ, aˬ dui-ahˇ aˬ jeˬ ehˇ nehˬ-eu nga? Tiꞈ, haiˬ-eu miˇ tsaˬ heu laꞈ k’oeˇ iˇ cuꞈ maˇ dahˬ le-euˬ yaw kaˬ-ahˇ, Noˇaˬ Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ saˇ jaˇ ziꞈ-awˇ mˇ-euˬ aˇ yamˬ-ahˇ shaˇ noeˬ haw sheˇ. Aˬ yawꞈ 70, 80 k’oꞈ tehꞈ-ehˇ mˇ-euˬ maˬ ngeuˇ-a, 600 k’oꞈ dawˬ peh mˇ-euˬ meh. (Aˇdahˬbeh-eu 7:11) Nyiꞈ, Noˇaˬ nymˇ iˬ nah loꞈ-ehˇ aˬ yawꞈ-ahˇ caw ba-awˇ g’aˬ biꞈ-eu aˇ muˇ maˬ jawˇ-a. Aˬ yawꞈ-ahˇ g’aˬ biꞈ-eu aˇ doˆ aˬ nyiˇ deuˬ keuˆ ni maˬ jawˇ-a. *—Ehˇ lahˬ-ahˇ haw.

6. Noˇaˬ nui k’aˬ ahˇ-eu lehˇ aˬ joˆ-ehˇ mˇ mawˇ-euˬ nga?

6 Noˇaˬ muiˬ-euˬ tsawˇ haˬ pyeuꞈ naˇ g’aˬ ma lehˇ maˬ noeˬ-a. Aˬ yawꞈ Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ jah-eu gaˇ kawˆ k’aˬ duˬ ni ehˇ nehˬ peuˬ-eu meh. Jaˇliꞈ aˬ yawꞈ-ahˇ “yaw tsaˬ yaw dawˇ jeˬ mehˬ-eu g’aˬ” lehˇ kuˇ-eu meh. (2 Beˬtuˆluˆ 2:5) “Jah-eu baˬ da neh” teu saˇ ka-ahˇ-euˬ miˇ tsaˬ laˆ cawˆ-eu geuˇ ngaˇ lehˇ mˇ mawˇ-euˬ meh lehˇ kuiˇ laꞈ Pawˇluˆ Noˇaˬ-ahˇ ngehˬ keuˆ-eu meh. (Heˬbyehˇ 11:7) Tsawˇ haˬ deuˬ aˬ yawꞈ-ahˇ yehˬ bawˬ sehˇ lu-ehˇ ehˇ-awˇ, ja bu ja doeˇ-eu meh. Aˬ yawꞈ maꞈ Noˇaˬ-euˬ g’awˇ mawˇ-ahˇ deuˬ leˇ gaˇ keuˆ ni mˇ nehˬ-euˬ k’awꞈ aˬ yawꞈ maˬ guˆ-a. (Dawˬdaˬ 29:25) Aˬ yawꞈ nui jah ahˇ-eu miˇ neh, Yeˬhawˇbaˬ aˬ yawꞈ-ahˇ nui k’aˬ biꞈ-euˬ meh. Teu gaˇ duˇ ni, Yeˬhawˇbaˬ nymˬ-mˇ iˬ nah saˇ jaˇ ziꞈ-eu gaˇ mˇ zaˬ deuˬ-ahˇ jiˇ nui k’aˬ teu biꞈ-eu meh.

7. Noˇaˬ saˇ baoˬ tsoˆ ngeh, aˬ jeˬ-euˬ gaˇ kawˆ-ahˇ ya tahˬ puˬ-euˬ nga?

 7 Yeˬhawˇbaˬ Noˇaˬ-ahˇ miˇ tsaˬ-ahˇ iˇ cuꞈ dahˬ pymˬ laˇ ngeh, tsawˇ haˬ hawˇ-eu jeˬ zaˬ-ahˇ buˬ iˇ ni caw ba-eu g’aˇ duˬ saˇ baoˬ tsoˆ lehˇ ehˇ nehˬ ngeh, Noˇaˬ Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ saˇ jaˇ ziꞈ luꞈ-eu 500 k’oꞈ dzehˬ ni byah laˇ taˬ-euˬ meh. (Aˇdahˬbeh-eu 5:32; 6:14) Noˇaˬ-euˬ g’aˇ duˬ saˇ baoˬ tsoˆ-eu heu naˇ, shaˬ dui dui-eu jeˬ pyeuꞈ nya meh. Aˬ cawˬ aˬ yawꞈ-ahˇ naˬ g’a laˇ-awˇ, yaw dehꞈ dehꞈ-eu k’awꞈ shaˬ laˇ-eu yaw duˬ baw meh lehˇ Noˇaˬ siˬ nya-eu meh. Ehˇ k’awꞈ, Noˇaˬ nui jah ziꞈ-awˇ Yeˬhawˇbaˬ-euˬ ehˇ dawˬ naˇ haˬ-euˬ meh. “Miˬyehˇ neh k’aˇ ehˇ nehˬ-euˬ loꞈ-ehˇ Noˇaˬ jahˇ-euˬ meh.”—Aˇdahˬbeh-eu 6:22.

8. Noˇaˬ Yeˬhawˇbaˬ aˬ yawꞈ-euˬ nymˇ jiˇ-ahˇ bo saˆ meh lehˇ aˬ joˆ-ehˇ nui ma taˬ-euˬ nga?

8 Noˇaˬ ya tahˬ puˬ-eu gaˇ kawˆ nyaˆ taꞈ tiˬ jeˬ naˇ, iˇ cuꞈ maˬ dahˬ pymˬ le siˬ k’oeˇ, mˇ dzaˬ k’awꞈ dawˇ-eu shaˬ dui dui-eu aˇ yamˬ-ahˇ zaˬ hawˇ-eu miˬ zaˬ-ahˇ ya cu-eu heu meh. (Aˇdahˬbeh-eu 5:28, 29) Ehˇ k’awꞈ ni, aˬ yawꞈ k’ahˬ lahˇ dzehˬ-eu jeˬ naˇ, aˬ yawꞈ-euˬ nymˇ jiˇ-ahˇ mˇ cu-eu heu maˬ ngeuˇ-a, Yeˬhawˇbaˬ-euˬ gaˇ mˇ-eu heu meh. Noˇaˬ saˇ baoˬ 40, 50 k’oꞈ tsoˆ gaˇ kaꞈ g’a dui dui-eu k’awꞈ, Yeˬhawˇbaˬ-euˬ gaˇ mˇ-eu jeˬ-ahˇ haw tsoˆ taˬ-euˬ meh. K’oeˇ naˇ, iˇ cuꞈ dahˬ pymˬ g’aˬ-euˬ miˇ tsa k’awꞈ, aˬ yawꞈ toˆ-ehˇ 350 k’oꞈ paˇ mˇ g’eh-euˬ meh. (Aˇdahˬbeh-eu 9:28) Noˇaˬ-euˬ nui jah hawˇ-eu ehˇ dawˬ naˇ haˬ-eu jeˬ heu naˇ, aˬ dui dzaw geuꞈ dui dui paˬ-ehˇ g’eh-eu jeˬ pyeuꞈ meh.

9, 10. (a) Aˬ dui Noˇaˬ-euˬ nui jah hawˇ-eu ehˇ dawˬ naˇ haˬ-eu jeˬ-ahˇ aˬ joˆ-ehˇ dzaw geuꞈ nya-eu nga? (b) Miˬyehˇ-euˬ zahˇ dawˬ-ahˇ yaw muiˬ-ehˇ caw teh naˇ, aˬ jeˬ gaˇ kawˆ-ahˇ nui ma taˬ nya-eu nga?

9 Aˬ dui Noˇaˬ-euˬ nui jah hawˇ-eu ehˇ dawˬ naˇ haˬ-eu jeˬ-ahˇ aˬ joˆ-ehˇ dzaw geuꞈ nya-eu nga? Aˬ dui tsaˬ-eu jeˬ-ahˇ Yeˬhawˇbaˬ haw-eu loꞈ-ehˇ haw-awˇ, Saˬdaˬ-euˬ miˇ tsaˬ-ahˇ maˬ taꞈ-eu uˬ taꞈ, dehꞈ ziˇ laꞈ k’oeˇ Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ naˬ ba tiꞈ taˬ-eu heu naˇ, Noˇaˬ-ahˇ dzaw geuꞈ-eu jeˬ pyeuꞈ meh. (Maꞈtehˬ 6:33; Yoˇhaˬ 15:19) Aˬ dui heu loꞈ-ehˇ jahˇ-eu heu naˇ, miˇ tsaˬ zaˬ deuˬ maˬ ya leˇ-a lehˇ siˬ nya ma. Yaw jeˬ ma jeˬ, aˬ dui k’aˬ miˬ sheu-eu gaˇ kawˆ hawˇ-eu oeˇ mˇ baˇ-eu gaˇ kawˆ Miˬyehˇ-euˬ zahˇ dawˬ-ahˇ caw teh-eu miˇ neh, aˬ cawˬ ja doeˇ-eu meh. (Maˬlaˬkiˇ 3:17, 18-ahˇ gui.) Aˬ dui k’awꞈ Noˇaˬ loꞈ-ehˇ tsawˇ haˬ-ahˇ maˬ guˆ ni Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ guˆ ma. Aˬ dui aˬ yawꞈ-ahˇ yaw zeu baw dui dui-awˇ, nui ma maˬ bi cawˆ mawꞈ-eu uˬ taꞈ, aˬ myah luꞈ dehꞈ-eu jeˬ biꞈ nehˬ nya-eu aˬ yawꞈ tiˬ g’aˬ jawˇ-eu tehꞈ meh lehˇ siˬ nya-eu ma.—Luˇkaꞈ 12:4, 5.

10 Yawˬ ha-ahˇ heu loꞈ-ehˇ naˇ haˬ, ‘Aˬ cawˬ ngaˬ-ahˇ naˬ g’a-awˇ ngehˬ doeˇ laˇ k’awꞈ, ngaˇ Yeˬhawˇbaˬ-euˬ mehˬ shi tsaˬ-eu jeˬ-ahˇ mˇ luꞈ miˇ-a siˬ loˇ? Mˇ dzaˬ k’awꞈ dawˇ-eu yaw shaˬ k’awꞈ, Yeˬhawˇbaˬ ngaˬ-euˬ nymˇ jiˇ-ahˇ bo saˆ nehˬ laꞈ meh lehˇ ngaˇ nui ma taˬ miˇ-a loˇ?’ Aˬ dui Noˇaˬ loꞈ-ehˇ ehˇ dawˬ naˇ haˬ-awˇ aˬ yawꞈ-ahˇ nui ma taˬ naˇ, aˬ dui-ahˇ k’awꞈ Yeˬhawˇbaˬ haw piˇ nehˬ laꞈ meh lehˇ jah nya meh.—Piˇliˇpiˆ 4:6, 7.

Daˬyeˬlaˇ haiˬ-eu meuˬ-ahˇ jawˇ k’awꞈ, nui jah ziꞈ-awˇ ehˇ dawˬ naˇ haˬ

11. Daˬyeˬlaˇ hawˇ-eu aˬ yawꞈ-euˬ cawˬ smˇ g’aˬ Baˬbuˇloˬ-ahˇ jawˇ ngeh, shaˬ dui dui-eu aˬ jeˬ jeˇ gaˇ kawˆ-ahˇ ya tahˬ puˬ-euˬ nga? (Dahˬ beh-eu baˇ-ahˇ haw.)

11 Daˬyeˬlaˇ aˬ jeˬ jeˇ gaˇ kawˆ-ahˇ ya tahˬ puˬ-euˬ nga? Daˬyeˬlaˇ maˇ diˇ miˬ yehˇ maˬ ngeuˇ-eu hawˇ-eu nehꞈ-ahˇtaꞈ-eu jeˬ tehꞈ-ehˇ jaˆ-eu Baˬbuˇloˬ miˇ k’ahˬ-ahˇ ya jawˇ iˇ-euˬ meh. Teu gaˇ jawˇ-eu deuˬ, Yuˇdaˆ tsawˇ haˬ-ahˇ maˬ ya leˇ-eu uˬ taꞈ, Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ jiˇ naˬ g’a-eu meh. (Ja ceuˬ 137:1, 3) Heu naˇ Daˬyeˬlaˇ hawˇ-eu Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ gaˬ-eu Yuˇdaˆ tsawˇ haˬ deuˬ-euˬ nui ma-ahˇ naˇ dui dui jeˬ k’awꞈ pyeuꞈ nya meh. K’oeˇ uˬ taꞈ, Daˬyeˬlaˇ hawˇ-eu Haˬnaˬniˇyaˆ, Miˇsheˬlaˇ, Aˬzaˬyiˇ, aˬ ha oeˬ g’aˬ Baˬbuˇloˬ sahˬ paˬ-euˬ gaˇ mˇ dzaw dzaw-eu miˇ neh, teu gaˇ jawˇ-eu tsawˇ haˬ deuˬ haw tsoˆ taˬ-euˬ meh. K’oeˇ naˇ, aˬ yawꞈ maꞈ-ahˇ sahˬ paˬ-euˬ dzaˇ bi dzaˬ-euˬ meh. Ehˇ k’awꞈ, sahˬ paˬ-euˬ dzaˇ hawˇ-eu aˬ gaꞈ dzaˇ uiˇ laꞈ k’oeˇ Miˬyehˇ-euˬ zaˬ lahˇ deuˬ maˬ dzaˬ nya-eu jeˬ ahˇ-eu miˇ neh, Daˬyeˬlaˇ maˬ dzaˬ lehˇ noeˬ tsehˆ-euˬ meh.—Daˬyeˬlaˇ 1:5-8, 14-17.

12. (a) Daˬyeˬlaˇ aˬ joˆ-ehˇ g’eh-eu tsawˇ haˬ nga? (b) Yeˬhawˇbaˬ Daˬyeˬlaˇ-ahˇ aˬ joˆ-ehˇ haw-eu nga?

 12 Daˬyeˬlaˇ dahˬ beh ngeh tiˬ jeˬ-iˬ shaˬ gaˇ maˬ duˇ-eu gaˇ kawˆ nyaˆ taꞈ tiˬ jeˬ-ahˇ paˇ ya tahˬ puˬ-euˬ meh. Aˬ yawꞈ nya dui dui-eu miˇ neh, sahˬ paˬ aˬ yawꞈ-ahˇ aˬ cawˬ taꞈ-ehˇ dzehˬ-eu gaˇ bi mˇ-euˬ meh. (Daˬyeˬlaˇ 1:19, 20) Ehˇ k’awꞈ, Daˬyeˬlaˇ maˬ jahˇ g’eh-eu uˬ taꞈ, aˬ myah luꞈ aˬ yawꞈ-euˬ nui noeˬ tsaˬ ma lehˇ jiˇ maˬ noeˬ-a. Aˬ yawꞈ taˬ aw-awˇ nahˬ yu ni g’eh-a siˬ. Aˬ yawꞈ neh mˇ pyeuꞈ-euˬ jeˬ, Miˬyehˇ baˬ da neh meh lehˇ tiˬ k’ehˬ maˬ taˬ ehˇ-eu meh. (Daˬyeˬlaˇ 2:30) Gaˇ kawˆ heu-ahˇ shaˇ sawˇ haw sheˇ, Yeˬhawˇbaˬ Daˬyeˬlaˇ-ahˇ saˇ jaˇ ziꞈ-eu Noˇaˬ hawˇ-eu Yawˇbaˆ nehˬ-ehˇ ngehˬ keuˬ ngeh, aˬ yawꞈ zaˬ guˬ tehꞈ-a siˬ. Aˬ yawꞈ maꞈ smˇ g’aˬ dzaw geuꞈ paˬ-ehˇ g’eh-eu tsawˇ haˬ pyeuꞈ meh lehˇ Yeˬhawˇbaˬ ehˇ-eu meh. Heu gaˇ haw ngeh Yeˬhawˇbaˬ Daˬyeˬlaˇ-ahˇ nui jah taˬ-eu lehˇ siˬ laˇ-eu meh. Daˬyeˬlaˇ ziˇ jiˇ ngeh keuˆ ni saˇ jaˇ ziꞈ-awˇ Miˬyehˇ ehˇ dawˬ naˇ haˬ-eu miˇ neh, Miˬyehˇ nui ma cawˆ-eu jeˬ maˬ mˇ-aˬ. Daˬyeˬlaˇ 100 k’oꞈ dawˬ peh byah laˇ ngeh Miˬyehˇ-euˬ mˬ taˆ g’aˬ k’ehˇ “Daˬyeˬlaˇ-oˇ, Miˬyehˇ nawˬ-ahˇ gaˬ-eu meh” lehˇ ja ceuˬ nehˬ-euˬ meh.—Daˬyeˬlaˇ 10:11.

13. Yeˬhawˇbaˬ aˬ jeˬ miˇ neh Daˬyeˬlaˇ-ahˇ huiˬ-eu aˇ yaˬ bi za-euˬ nga?

13 Yeˬhawˇbaˬ caw ba-eu miˇ neh, Daˬyeˬlaˇ Baˬbuˇloˬ miˇ k’ahˬ-ahˇ, sahˬ paˬ-euˬ gaˇ mˇ-eu yaw huiˬ tiˬ g’aˬ pyeuꞈ laˇ-euˬ meh. (Daˬyeˬlaˇ 1:21; 6:1, 2) Yeˬhawˇbaˬ Daˬyeˬlaˇ-ahˇ huiˬ-eu aˇ yaˬ bi za-euˬ heu naˇ, Yoˇsehˆ Iˇjiˇtuˆ miˇ k’ahˬ-ahˇ jawˇ ngeh, hawˇ-eu Iˇsaˬtaˆ hawˇ-eu Mawˬdaˬkehˇ Paˇshaˇ miˇ k’ahˬ-ahˇ jawˇ ngeh, aˬ yawꞈ-euˬ tsawˇ haˬ-ahˇ bi caw ba-euˬ loꞈ-ehˇ, bi caw ba-eu g’aˇ duˬ pyeuꞈ gaˇ duˇ meh. * (Ehˇ lahˬ-ahˇ haw) (Daˬyeˬlaˇ 2:48) Yeˬsaˬgeˬlaˇ hawˇ-eu bi nyehˆ g’eh-euˬ Yuˇdaˆ tsawˇ haˬ deuˬ, Yeˬhawˇbaˬ Daˬyeˬlaˇ-ahˇ zmˬ-awˇ aˬ yawꞈ maꞈ-ahˇ bi caw ba gaˇ ya mawˇ ngeh, aˬ joˆ-ehˇ g’eh leˇ paˬ-ehˇ g’eh nga lehˇ noeˬ nya? Gaˇ kawˆ heu aˬ yawꞈ maꞈ-ahˇ g’aˬ ahˇ leˇ dui dui-eu jeˬ pyeuꞈ-eu paˬ.

Aˬ dui aˬ myah luꞈ saˇ jaˇ ziꞈ naˇ, Yeˬhawˇbaˬ aˬ dui-ahˇ aˇ poeˬ taˬ baw-eu meh (Aˇ deuˆ 14, 15-ahˇ haw)

14, 15. (a) Aˬ dui-euˬ gaˇ kawˆ Daˬyeˬlaˇ nehˬ-ehˇ aˬ joˆ-ehˇ duˇ leˇ nga? (b) Nymˬ-mˇ-euˬ aˬ da aˬ ma deuˬ Daˬyeˬlaˇ-euˬ aˬ da aˬ ma-ahˇ aˬ joˆ-ehˇ dzaw geuꞈ nya-eu nga?

14 Aˬ dui Daˬyeˬlaˇ-euˬ nui jah hawˇ-eu ehˇ dawˬ naˇ haˬ-eu jeˬ-ahˇ aˬ joˆ-ehˇ dzaw geuꞈ nya-eu nga? Nymˬ-mˇ aˬ dui jawˇ luꞈ-eu miˇ tsaˬ-ahˇ dehꞈ bahˬ dehꞈ muˆ-eu jeˬ hawˇ-eu zahˇ k’awꞈ tehꞈ-ehˇ byah jiˇ taˬ-euˬ meh. Tsawˇ haˬ deuˬ miˇ tsaˬ k’oeˇ taꞈ-euˬ zahˇ k’awꞈ pyeuꞈ-eu Huiˬ dui dui-eu Baˬbuˇloˬ-euˬ nui noeˬ neh bi uˆ kaˬ taˬ-euˬ meh. Jaˇliꞈ zahˇ k’awꞈ heu deuˬ-ahˇ “nehꞈ deuˬ . .  yaw bui bui duˬ” lehˇ kuˇ-eu meh. (Pah mehˬ-eu-eu 18:2) Aˬ dui miˇ tsaˬ heu siˬ k’oeˇ taˆ daˬ yah loꞈ-ehˇ pyeuꞈ-awˇ, aˬ cawˬ nehˬ-ehˇ beu gaˇ-eu miˇ  neh, naˬ g’a laˇ-eu meh. (Maˬkuˆ 13:13) Teu miˇ neh, Daˬyeˬlaˇ loꞈ-ehˇ Yeˬhawˇbaˬ nehˬ-ehˇ ziꞈ dah ni ya cawˬ-eu meh. Aˬ dui taˬ aw-awˇ nui jah taˬ-eu uˬ taꞈ, Miˬyehˇ-euˬ dawˬ naˇ haˬ naˇ, aˬ yawꞈ Daˬyeˬlaˇ-ahˇ aˇ poeˬ taˬ baw-euˬ loꞈ-ehˇ aˬ dui-ahˇ jiˇ taˬ baw-eu meh.—Haˬgaiˇ 2:7.

15 Aˬ da aˬ ma deuˬ Daˬyeˬlaˇ-euˬ aˬ da aˬ ma-ahˇ neh jiˇ dzaw geuꞈ nya meh. Daˬyeˬlaˇ yaw nyiˇ ngeh, aˬ yawꞈ tiˬ jawˬ yaw doeˇ jeˬ tehꞈ-ehˇ jaˆ-eu Yuˇdaˆ miˇ k’ahˬ-ahˇ jawˇ-euˬ k’awꞈ, aˬ yawꞈ naˇ Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ gaˬ-eu laꞈ k’oeˇ huiˬ laˇ-euˬ meh. Maˬ mehˬ-euˬ gaˇ pyeuꞈ laˇ-euˬ nga laˬ? Maˬ ngeuˇ-a. Aˬ da aˬ ma aˬ yawꞈ-ahˇ Yeˬhawˇbaˬ-euˬ gaˇ kawˆ mehˬ-euˬ duˬ meh. (Dawˬdaˬ 22:6) Daˬyeˬlaˇ-euˬ tsawˇ myahˇ dawˬ tsuiꞈ k’awꞈ, “Miˬyehˇ ngaˬ-euˬ yaˇ k’aˬ daˇ-eu g’aˬ” lehˇ ehˇ gaˇ haw ngeh, aˬ yawꞈ-euˬ aˬ da aˬ ma Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ gaˬ dui dui ngaˇ lehˇ siˬ laˇ-eu meh. (Daˬyeˬlaˇ 1:6, MS) Teu miˇ neh, aˬ da aˬ ma deuˬ zaˬ-ahˇ Yeˬhawˇbaˬ-euˬ gaˇ kawˆ mehˬ ngeh, oˇ oꞈ-awˬ, g’aˬ taˬ baˬ. (Eˇpeˇsu 6:4) Zaˬ nehˬ-ehˇ guiˬ lahˬ shaˇ-awˇ, zaˬ-euˬ g’aˇ duˬ shaˇ nehˬ-awˬ. Yeˬhawˇbaˬ-euˬ mehˬ shi tsaˬ-eu jeˬ-ahˇ zaˬ deuˬ gaˬ ni mehˬ-eu leh jeh-awˬ. Nawˇ toˆ-ehˇ jahˇ naˇ, Yeˬhawˇbaˬ nawˬ-ahˇ guiˬ lahˬ biꞈ-eu yaw duˬ baw meh.—Ja ceuˬ 37:5.

Yawˇbaˆ shaˬ k’awꞈ saˇ k’awꞈ, saˇ jaˇ ziꞈ-awˇ ehˇ dawˬ naˇ haˬ

16, 17. Yawˇbaˆ aˬ yawꞈ-euˬ dehꞈ ziˇ laꞈ k’oeˇ, aˬ jeˬ jeˇ gaˇ kawˆ-ahˇ ya daˬ-euˬ nga?

16 Yawˇbaˆ aˬ jeˬ jeˇ-euˬ gaˇ kawˆ-ahˇ ya tahˬ puˬ-euˬ nga? Yawˇbaˆ huiˬ dui dui-eu poˆ laˇ paˇ laˇ-eu jeˬ-ahˇ ya tahˬ puˬ-euˬ meh. Aˬ yawꞈ dahˬ beh ngeh “nahˇ ma doˆ k’ehˬ paw coeˇ-ahˇ aˬ cawˬ naˆ maˬ tseˇ smˇ muiˬ muiˬ-eu g’aˬ pyeuꞈ-eu meh.” (Yawˇbaˆ 1:3) Aˬ yawꞈ smˇ muiˬ muiˬ dui dui-eu uˬ taꞈ, tsawˇ myahˇ doˆ-awˇ, yawˬ g’aˬ na aˬ yawꞈ-ahˇ yaw zeu baw-eu meh. (Yawˇbaˆ 29:7-16) Yawˇbaˆ teu tiˆ-ahˇ dehꞈ k’awꞈ, aˬ cawˬ naˆ maˬ tseˇ muiˬ dzehˬ de lehˇ maˬ noeˬ-eu uˬ taꞈ, Miˬyehˇ-ahˇ g’oe-eu maˬ loˬ nga lehˇ jiˇ maˬ noeˬ-a. Aˬ dui aˬ joˆ-ehˇ siˬ nya-eu nga? Yeˬhawˇbaˇ aˬ yawꞈ-ahˇ “Ngaˬ-euˬ zaˬ k’aˆ” lehˇ kuˇ-awˇ, “aˬ yawꞈ loꞈ-ehˇ saˇ jaˇ ziꞈ-eu muiˬ-eu jaˬ-eu tsawˇ haˬ miˇ tsaˬ k’oeˇ taˆ tiˬ g’aˬ-iˬ maˬ jawˇ-a. Aˬ yawꞈ ngaˬ-ahˇ uˬ duˬ tahˬ-awˇ, yaw lehˬ yaw ca jeˬ maˬ ya mˇ ni yahˇ dui dui-eu laꞈ k’oeˇ dehꞈ luꞈ meh” lehˇ ehˇ-eu miˇ neh siˬ nya-eu ma.—Yawˇbaˆ 1:8.

17 Ehˇ k’awꞈ, Yawˇbaˆ-euˬ dehꞈ ziˇ taˆ lehˇ paˇ laˇ jiˇ-euˬ meh. Aˬ yawꞈ yawˬ jeˬ na luꞈ bi laˆ cawˆ jiˇ-awˇ, nui ma cawˆ-eu miˇ neh shiˇ mawꞈ-eu meh. Yawˇbaˆ-ahˇ keuˆ le-euˬ shaˬ zahˬ heu naˇ, Saˬdaˬ neh jahˇ-euˬ meh lehˇ aˬ dui siˬ nya-eu ma. Yawˇbaˆ Miˬyehˇ-euˬ gaˇ mˇ-eu teu naˇ, yawˬ ha-ahˇ muiˬ laˇ-eu jeˬ jaˆ-eu miˇ neh tehꞈ meh lehˇ Saˬdaˬ ehˇ-eu meh. (Yawˇbaˆ 1:9, 10-ahˇ gui.) Yeˬhawˇbaˬ Saˬdaˬ neh ja doeˇ-euˬ dawˬ heu naˇ, maˬ haw dzeuˇ nya-eu jeˬ pyeuꞈ nga lehˇ haw-eu meh. Saˬdaˬ ja myawꞈ myawꞈ nga lehˇ bi siˬ-eu g’aˇ duˬ aˬ yawꞈ aˬ jeˬ jahˇ-euˬ nga? Yawˇbaˆ Miˬyehˇ-ahˇ saˇ jaˇ ziꞈ-awˇ aˬ yawꞈ-euˬ gaˇ mˇ-eu heu naˇ, Miˬyehˇ-ahˇ gaˬ-eu miˇ neh meh lehˇ bi mˇ mawˇ-eu aˬ k’awˬ-aˬ biꞈ nehˬ-euˬ meh.

18. (a) Nawˇ Yawˇbaˆ nehˬ-ehˇ taꞈ leˇ-awˇ aˬ geu kawˆ-ahˇ ya leˇ nya? (b) Yeˬhawˇbaˬ neh Yawˇbaˆ-ahˇ ngehˬ g’eh-eu jeˬ-ahˇ neh aˬ dui aˬ jeˬ ya siˬ-eu nga?

18 Saˬdaˬ Yawˇbaˆ-ahˇ tiˬ poˆ maˬ loꞈ, yaw myaˬ poˆ laˆ deuˬ nehˬ-awˇ, shaˬ zahˬ heu deuˬ Miˬyehˇ neh bi pyeuꞈ laˇ-euˬ meh lehˇ Yawˇbaˆ-ahˇ bi noeˬ leˇ ni jahˇ-euˬ meh. (Yawˇbaˆ 1:13-21) K’oeˇ naˇ, Yawˇbaˆ-euˬ cawˬ ma lehˇ ehˇ-eu smˇ g’aˬ k’awꞈ, Yawˇbaˆ-euˬ nui ma-ahˇ laˆ naˇ nehˬ-awˇ, Yawˇbaˆ yaw lehˬ mˇ-euˬ miˇ neh, Miˬyehˇ neh yaˇ k’aˬ bi daˇ ngaˬ lehˇ ehˇ-eu meh. (Yawˇbaˆ 2:11; 22:1, 5-10) Yawˇbaˆ gaˇ kawˆ heu deuˬ-ahˇ ya tahˬ puˬ-awˇ k’aˇ ngeuˇ-eu jeˬ ngehˬ-euˬ k’awꞈ ni, Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ saˇ jaˇ ziꞈ luꞈ-a siˬ. (Yawˇbaˆ 6:1-3) Yawˇbaˆ toˆ-ehˇ jahˇ-eu teu naˇ, shaˬ zahˬ naꞈ dui dui-awˇ tiˬ jeˬ shaˇ noeˬ maˬ doˆ-eu miˇ neh meh lehˇ Yeˬhawˇbaˬ siˬ nya-awˇ, Saˬdaˬ Yawˇbaˆ-ahˇ aˇ naˆ ni k’ehˬ-awˇ aˇ naˆ ni ja bu k’awꞈ, Yawˇbaˆ aˬ yawꞈ-ahˇ maˬ byehˬ dzeh-a lehˇ Yeˬhawˇbaˬ siˬ nya meh. Doeˇ-eu gaˇ kawˆ heu deuˬ jiˇ ngeh, Yeˬhawˇbaˬ aˬ yawꞈ-ahˇ gaˇ hu aˬ yawꞈ neh jaˆ haw-euˬ myaˆ-iˬ nyiˬ myaˆ biꞈ k’oꞈ nehˬ-awˇ 140 k’oꞈ paˇ bi dehꞈ tawꞈ leꞈ-euˬ meh. (Yaˬkoˆ 5:11) Teu ngeh Yawˇbaˆ Yeˬhawˇbaˬ-euˬ gaˇ  nui ma g’awˇ mawˇ dawˬ tawˆ luꞈ mˇ daˆ leꞈ-euˬ meh. Aˬ dui aˬ joˆ-ehˇ siˬ nya nga? Aˬ jeˬ miˇ neh ehˇ naˇ, Jaˇliꞈ aˇ deuˆ dawˬ pehˬ pyeuꞈ-eu Yeˬsaˬgeˬlaˇ 14:14 Yawˇbaˆ shiˇ dzeuˇ-euˬ yaw myaˬ yaˇ k’oꞈ byahˇ laˇ ngeh boꞈ-euˬ miˇ neh meh.

19, 20. (a) Aˬ dui Yawˇbaˆ-euˬ nui jah hawˇ-eu ehˇ dawˬ naˇ haˬ-eu jeˬ-ahˇ aˬ joˆ-ehˇ dzaw geuꞈ nya-eu nga? (b) Aˬ dui Yeˬhawˇbaˬ loꞈ-ehˇ aˬ cawˬ-ahˇ g’awˬ shaˬ aˬ joˆ-ehˇ gaˬ nehˬ nya-eu nga?

19 Aˬ dui Yawˇbaˆ-euˬ nui jah hawˇ-eu ehˇ dawˬ naˇ haˬ-eu jeˬ-ahˇ aˬ joˆ-ehˇ dzaw geuꞈ nya-eu nga? Aˬ dui aˬ jeˬ-ahˇ ya tahˬ puˬ k’awꞈ, aˬ dui-euˬ dehꞈ ziˇ laꞈ k’oeˇ Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ aˬ myah luꞈ naˬ ba tiꞈ ya taˬ meh. Aˬ dui nui ma laꞈ k’oeˇ neh ehˇ dawˬ ya naˇ haˬ-awˇ, aˬ yawꞈ-ahˇ nui ma ya taˬ-eu meh. Aˬ dui toˆ-ehˇ mˇ-eu g’aˇ duˬ, maˇ diˇ naˇ Yawˇbaˆ naˆ maˬ tseˇ gaˇ kahˇ dahˇ meh. Shaˇ noeˬ haw sheˇ, nymˬ-mˇ aˬ dui Saˬdaˬ-euˬ gaˇ kawˆ hawˇ-eu aˬ yawꞈ-euˬ mˇ jeˬ mˇ kawˆ siˬ nya dui dui-eu ma. (2 Gawˇliˬtu 2:11) K’oeˇ naˇ, yaw jeˬ ma jeˬ Yawˇbaˆ-euˬ sahˬ boꞈ heu k’awꞈ, aˬ dui-ahˇ Miˬyehˇ shaˬ zahˬ-ahˇ aˬ jeˬ miˇ neh bi jaˆ-eu lehˇ bi siˬ-awˇ, Miˬyehˇ Miˇk’ahˬ heu naˇ, Yeˬsuˇ Ka li uˆ lahˇ-eu aˇ maꞈ neh uˆ lahˇ-eu lehˇ aˬ dui Daˬyeˬlaˇ neh boꞈ taˬ-euˬ sahˬ bo-ahˇ neh jiˇ ya siˬ-euˬ ma. (Daˬyeˬlaˇ 7:13, 14) K’oeˇ naˇ, g’awˬ myahˇ maˬ g’eh-ehˇ Miˬyehˇ Miˇk’ahˬ miˇ tsaˬ heu siˬ-ahˇ uˆ lahˇ le-awˇ, shaˬ zahˬ dawˬ tawˆ luꞈ-ahˇ laˆ byoˆ jiˇ meh lehˇ jiˇ paˇ ya siˬ-euˬ ma.

20 Yawˇbaˆ-euˬ gaˇ kawˆ heu naˇ, aˬ dui-ahˇ mehˇ nmˇ deuˬ shaˬ zahˬ-ahˇ mˇ luꞈ ngeh, k’aˇ ngeuˇ-eu jeˬ ngehˬ doˆ leꞈ k’awꞈ, aˬ dui ya g’oꞈ shaw nehˬ meh lehˇ mehˬ-eu meh. (Dawˬtsoˆtsoˆ-eu 7:7) Aˬ dui aˬ yawꞈ maꞈ-ahˇ maˬ ya noeˬ doeˇ-eu uˬ taꞈ, shaˬ zahˬ ya tahˬ puˬ-eu teu naˇ, tiˬ jeˬ paˬ mˇ lehˬ-euˬ miˇ neh nga lehˇ jiˇ maˬ ya ehˇ-a. Teu loꞈ-ehˇ jahˇ ngeh toˇ-aˬ, leh jeh-awˇ g’oˆ shaw nehˬ paˬ-ehˇ g’eh-eu meh. Aˬ dui toˆ-ehˬ jahˇ naˇ, g’awˬ shaˬ gaˬ-eu Miˬyehˬ aˬ dui-euˬ Aˬda Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ dzaw geuꞈ gaˇ duˇ-eu meh.—Ja ceuˬ 103:8.

Yeˬhawˇbaˬ nawˬ-ahˇ g’aˬ “bi k’aˆ laˇ”

21. 1 Beˬtuˆluˆ 5:10 Noˇaˬ, Daˬyeˬlaˇ, Yawˇbaˆ heu deuˬ neh tahˬ puˬ-euˬ jeˬ-ahˇ aˬ joˆ-ehˇ bi noeˬ doˆ laˇ-eu nga?

21 Noˇaˬ, Daˬyeˬlaˇ, Yawˇbaˆ aˬ ha smˇ g’aˬ tiˬ g’aˬ tiˬ yamˬ-ahˇ dehꞈ-awˇ, ya tahˬ puˬ-euˬ jeˬ jiˇ beu gaˇ dui dui-eu meh. Ehˇ k’awꞈ, aˬ yawꞈ maꞈ shaˬ zahˬ deuˬ-ahˇ kamˬ daˬ dzeuˇ-euˬ meh. Aˬ yawꞈ maꞈ neh tahˬ puˬ-euˬ jeˬ teu naˇ, Pawˇluˆ neh, ‘naw maꞈ ti k’ehˬ tiˬ yamˬ k’oeˇ loꞈ-ehˇ ya daˬ g’aˬ ngeh jawˇ, . . . aˬ dui-ahˇ gaˬ dui dui-eu Miˬyehˇ-aˬ, naw maꞈ-ahˇ bi byah laˇ tehꞈ-a. Aˬ yawꞈ naw maꞈ-ahˇ bi ziꞈ laˇ, bi k’aˆ laˇ-eu uˬ taꞈ, aˬ yawꞈ-ahˇ jah-eu dawˬ pehˬ ziꞈ dah ni bi pyeuꞈ laˇ tehꞈ-a’ lehˇ ehˇ-euˬ dawˬ-ahˇ bi noeˬ doˆ laˇ-eu meh.—1 Beˬtuˆluˆ 5:10.

22. Nyaˆ taꞈ kawˆ-ahˇ aˬ jeˬ-euˬ gaˇ kawˆ dzaw nga?

22 1 Beˬtuˆluˆ 5:10 Jaˇliꞈ heu deuˆ naˇ, nymˬ-mˇ iˬ nah Yeˬhawˇbaˬ-euˬ gaˇ mˇ zaˬ deuˬ-ahˇ jiˇ maˇ diˇ pyeuꞈ laˇ-euˬ meh. Yeˬhawˇbaˬ aˬ yawꞈ-euˬ gaˇ mˇ zaˬ deuˬ-ahˇ ziꞈ dah ni bi g’eh ma lehˇ ehˇ-eu meh. Aˬ dui yawˬ g’aˬ na luꞈ g’aˬ k’aˆ-awˇ saˇ jaˇ ziꞈ ni Yeˬhawˇbaˬ neh bi caw ba mawꞈ-eu ma. Teu miˇ neh, aˬ dui Noˇaˬ, Daˬyeˬlaˇ, Yawˇbaˆ aˬ yawꞈ maꞈ smˇ g’aˬ-euˬ nui jah hawˇ-eu ehˇ dawˬ naˇ haˬ-eu jeˬ-ahˇ dzaw geuꞈ-eu ma. Nyaˆ taꞈ kawˆ-ahˇ, aˬ yawꞈ maꞈ Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ saˇ jaˇ ziꞈ nya-eu teu naˇ, aˬ yawꞈ maꞈ Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ maˇ diˇ siˬ nya-eu miˇ neh meh lehˇ ehˇ-eu gaˇ kawˆ-ahˇ dzaw ma. Aˬ yawꞈ maꞈ Miˬyehˇ bi mˇ mawꞈ-eu jeˬ-ahˇ “yaw muiˬ paˬ-ehˇ siˬ nya-eu meh.” (Dawˬdaˬ 28:5) Aˬ dui k’awꞈ aˬ yawꞈ maꞈ loꞈ-ehˇ pyeuꞈ nya meh.

^ Yaw zaˬ 2 B.C. 617 k’oꞈ-ahˇ Yeˬsaˬgeˬlaˇ Baˬbuˇloˇ-ahˇ bi nyehꞈ g’eh-awˇ, k’oeˇ gaˇ neh “koꞈ k’oꞈ tiˬ k’oꞈ”-ahˇ Yeˬsaˬgeˬlaˇ 8:1–19:14, MS-ahˇ boꞈ-euˬ meh. Teu miˇ neh, aˬ yawꞈ neh boꞈ-euˬ aˇ k’oꞈ naˇ, B.C. 612 pyeuꞈ meh.

^ Yaw zaˬ 5 Noˇaˬ-euˬ aˬ da Laˬmehˇ Miˬyehˇ-ahˇ jah-eu tiˬ g’aˬ pyeuꞈ meh. Aˬ yawꞈ iˇ cuꞈ maˬ dahˬ laˇ-euˬ 5 k’oꞈ ca ngeh neh shiˇ-euˬ meh. Ehˇ k’awꞈ, aˬ yawꞈ-euˬ aˬ ma hawˇ-eu mehˇ nmˇ deuˬ aˬ myah shiˇ-euˬ lehˇ maˬ ehˇ taˬ-aˬ. Iˇ cuꞈ dahˬ pymˬ beh beh laˇ ngeh aˬ yawˬ maꞈ dehꞈ luꞈ naˇ, iˇ cuꞈ dahˬ laˇ ngeh shiˇ-euˬ gaˇ duˇ-eu meh.

^ Yaw zaˬ 13 Haˬnaˬniˇyaˆ, Miˇsheˬlaˇ, Aˬzaˬyiˇ aˬ ha smˇ g’aˬ huiˬ-eu aˇ yaˬ za-euˬ heu naˇ, Yeˬhawˇbaˬ Yuˇdaˆ tsawˇ haˬ-ahˇ bi caw ba-eu g’aˇ duˬ k’awꞈ pyeuꞈ nya meh.—Daˬyeˬlaˇ 2:49.