Yaa mi ní ɔ nɔ

Yaa munyuyi tsɔwi ɔmɛ a nɔ

Yaa e mi ní ɔ mi

Yehowa Odasefohi

Dangme

Hwɔɔmi Mɔ—Nɔ́ Nɛ A Maa Kase  |  October 2017

“Waa Suɔ Nɔmlɔ . . . Ngɛ Ní Peepee Kɛ Anɔkuale Mi”

“Waa Suɔ Nɔmlɔ . . . Ngɛ Ní Peepee Kɛ Anɔkuale Mi”

“Nyɛ ko ha nɛ waa suɔ nɔmlɔ ngɛ munyu tutui mi aloo ngɛ lilɛ nɔ, mohu ɔ, ngɛ ní peepee kɛ anɔkuale mi.”​—1 YOH. 3:18.

LAHI: 106, 100

1. Mɛni ji suɔmi nɛ se be ɔ, nɛ mɛni he je a deɔ ke e se be ɔ? (Moo hyɛ foni nɛ ngɛ ní kasemi ɔ sisije ɔ.)

SUƆMI nɛ daa si ngɛ sisi tomi mlaa nɔ (a·gaʹpe) ɔ ji nike ní nɛ je Yehowa ngɔ. (1 Yoh. 4:7) Suɔmi nɛ ɔ se be. E ngɛ mi kaa suɔmi nɛ ɔ haa nɛ wa nuɔ he haa nɔ mohu lɛɛ, se nɔ́ titli nɛ a kɛ yɔseɔ suɔmi nɛ ɔ ji kaa e fo we lɛ pɛ e nɔ́ mi, nɛ e yeɔ bua ni kpahi. Níhi a mi hlami ko tsɔɔ kaa ‘nɔ́ nɛ a kɛ ma nyɛ ma yɔse a·gaʹpe suɔmi ɔ pɛ ji níhi nɛ e tsuɔ ɔ.’ Ke wa je suɔmi nɛ fo we lɛ pɛ e nɔ́ mi ɔ kpo kɛ tsɔɔ nihi, aloo a je kpo kɛ tsɔɔ wɔ ɔ, e haa nɛ si himi ɔ peeɔ bua jɔmi.

2, 3. Ngɛ mɛni blɔ nɔ nɛ Yehowa je suɔmi kpo kɛ tsɔɔ adesahi?

2 Loko Yehowa maa bɔ Adam kɛ Hawa po ɔ, e tsɔɔ kaa e ngɛ suɔmi kɛ ha adesahi. E pee zugba a konɛ adesa nɛ hi nɔ kɛ ya neneene. E pee we lɛ kaa adesahi nɛ a hi nɔ kɛkɛ, mohu ɔ, e pee lɛ konɛ a hi nɔ kɛ bua jɔmi. Yehowa pee we enɛ ɔ konɛ lɛ nitsɛ e ná he se, mohu ɔ, konɛ adesahi nɛ a ná he se. Jehanɛ hu ɔ, e jɔɔ e bimɛ nɛ a ngɛ zugba a nɔ ɔ konɛ a nyɛ nɛ a hi si kɛ ya neneene ngɛ Paradeiso nɛ e dla ngɔ to mɛ ɔ mi kɛ tsɔɔ kaa e ngɛ suɔmi, nɛ e fo we lɛ pɛ e nɔ́ mi.

 3 Benɛ Adam kɛ Hawa tsɔ Yehowa hɛ mi atua se ɔ, Yehowa je suɔmi kpetekpleenyɛ kpo kɛ tsɔɔ adesahi. E to blɔ nya konɛ e kpɔ̃ atua tsɔli enyɔ nɛ ɔmɛ a sisi bimɛ, nɛ e ngɛ nɔ mi mami kaa a kpɛti ni komɛ a bua maa jɔ suɔmi nɛ e je kpo kɛ tsɔɔ mɛ ɔ he. (1 Mose 3:15; 1 Yoh. 4:10) Ngɛ anɔkuale mi ɔ, kɛ je be nɛ Yehowa wo si kaa Kpɔlɔ ko maa ba hwɔɔ se ɔ, e bu afɔle sami nɛ ɔ kaa nɔ́ ko nɛ a ngɔ kɛ ha momo. Maa pee jeha 4,000 se ɔ, Yehowa ngɔ e Bi kake nɛ e suɔ lɛ saminya a kɛ sã afɔle ngɛ adesahi a he. (Yoh. 3:16) Hyɛ bɔ nɛ wa bua jɔ Yehowa suɔmi nɛ ɔ he ha!

4. Mɛni tsɔɔ kaa adesahi nɛ wa yi mluku ɔ ma nyɛ ma je suɔmi nɛ fo we lɛ pɛ e nɔ́ mi ɔ kpo?

4 Akɛnɛ Mawu bɔ wɔ ngɛ e subai nɔ he je ɔ, wɔ hu wa nyɛɔ nɛ wa jeɔ suɔmi nɛ fo we lɛ pɛ e nɔ́ mi ɔ kpo. Mluku nɛ wa yi ɔ haa nɛ e he waa ha wɔ kaa wa ma je suɔmi kpo, se lɔ ɔ tsɔɔ we kaa wa be nyɛe maa pee jã. Habel tsɔɔ kaa e suɔ Mawu benɛ e je e tsui mi faa nɛ e ngɔ níhi nɛ e ngɛ ɔ a kpɛti nɔ́ nɛ hi pe kulaa a kɛ sã bɔ ha lɛ ɔ. (1 Mose 4:3, 4) E ngɛ mi kaa nihi bui Mawu sɛ gbi nɛ Noa fiɛɛ ha mɛ ɔ tue mohu lɛɛ, se Noa ya nɔ nɛ e fiɛɛ ha mɛ jehahi abɔ kɛ tsɔɔ kaa e ngɛ suɔmi, nɛ e fo we lɛ pɛ e nɔ́ mi. (2 Pet. 2:5) Benɛ Mawu fã Abraham kaa e ngɔ e binyumu Isak kɛ sã bɔ ha lɛ ɔ, Abraham fo we lɛ pɛ e nɔ́ mi, mohu ɔ, e tsɔɔ kaa e suɔ Mawu wawɛɛ. (Yak. 2:21) Kaa bɔ nɛ nyumuhi anɔkualetsɛmɛ nɛ ɔmɛ pee ɔ, wɔ hu wa suɔ kaa wa ma je suɔmi kpo ke ji wa ya je si himi nɛ mi wa mi po.

SUƆMI NITSƐNITSƐ KƐ OSATO SUƆMI

5. Kɛ wa ma plɛ kɛ je suɔmi nitsɛnitsɛ kpo ha kɛɛ?

5 Baiblo ɔ tsɔɔ kaa wa ko je suɔmi nitsɛnitsɛ kpo “ngɛ munyu tutui mi aloo ngɛ lilɛ nɔ, mohu ɔ, ngɛ ní peepee kɛ anɔkuale mi.” (1 Yoh. 3:18) Anɛ enɛ ɔ tsɔɔ kaa wa be nyɛe ma je suɔmi kpo ngɛ wa munyu tutui mi lo? Pi jã kulaa! (1 Tɛs. 4:18) Mohu ɔ, nɔ́ nɛ e tsɔɔ ji kaa e sɛ nɛ wa ha nɛ wa suɔmi ɔ nɛ pee nɔ́ nɛ wa deɔ kɛ wa nya kɛkɛ, titli ɔ, ke si fɔfɔɛ ɔ biɔ nɛ waa pee nɔ́ ko ɔ. Kaa nɔ hyɛmi nɔ́ ɔ, ke wa nyɛmi Kristofo no ko hia niye ní, aloo tade ɔ, e ma bi nɛ waa pee nɔ́ ko kɛ ye bua lɛ pe nɛ wa ma de lɛ kɛkɛ ke e maa hi. (Yak. 2:15, 16) Jã kɛ̃ nɛ suɔmi nɛ wa ngɛ kɛ ha Yehowa kɛ wa nyɛmi nɔmlɔ ɔ woɔ wɔ he wami konɛ wa bi Mawu nɛ “e wo ní tsuli blɔ nɛ a ba kpa ní ha lɛ,” se pi lɔ ɔ kɛkɛ, e haa nɛ wa ngɔɔ wa he kɛ woɔ fiɛɛmi ní tsumi ɔ mi hulɔ.​—Mat. 9:38.

6, 7. (a) Mɛni ji “suɔmi nɛ osato be mi” ɔ? (b) Mo ha nɔ hyɛmi ní komɛ nɛ tsɔɔ osato suɔmi?

6 Bɔfo Yohane tsɔɔ kaa e sa nɛ waa suɔ nɔmlɔ ngɛ “ní peepee kɛ anɔkuale mi.” Enɛ ɔ he ɔ, e sɛ nɛ ‘wa ha nɛ osato peemi nɛ hi wa suɔmi ɔ mi,’ mohu ɔ, e pee nɔ́ nɛ “osato be mi.” (Rom. 12:9; 2 Kor. 6:6) Enɛ ɔ tsɔɔ kaa ke wa ngɛ suɔmi nitsɛnitsɛ ɔ, wa be nyɛe maa ngɔ nɔ́ ko kɛ ha wa hɛ mi nɛ waa pee wa ní kaa wa suɔ nɔ ko bemi nɛ wa sume lɛ. Eko ɔ, wa ma bi wa he ke, ‘Anɛ suɔmi ko ngɛ nɛ a tsɛɛ ke osato suɔmi lo?’ Dɛbi. Wa be nyɛe maa kale enɛ ɔ kaa suɔmi po, ejakaa e ji su ko nɛ se nami be he.

7 Ha nɛ wa susu nɔ hyɛmi ní komɛ nɛ tsɔɔ osato suɔmi ɔ he nɛ waa hyɛ. Ngɛ Eden abɔɔ ɔ mi ɔ, Satan pee e he kaa nɔ́ nɛ e susuɔ Hawa he, se nɔ́ nɛ e pee ɔ tsɔɔ kaa e foɔ lɛ pɛ e nɔ́ mi, nɛ e ji osatotsɛ. (1 Mose 3:4, 5) Ngɛ David be ɔ mi ɔ, Ahitofel tsɔɔ kaa huɛ bɔmi nɛ ngɛ e kɛ matsɛ ɔ a kpɛti ɔ pi huɛ bɔmi nitsɛ. Ahitofel fo lɛ pɛ e nɔ́ mi, nɛ e je David se. (2 Sam. 15:31) Jã kɛ̃ nɛ mwɔnɛ ɔ hu ɔ, hemi kɛ yemi kuali kɛ ni kpahi nɛ a ngɔɔ mi gbami kɛ baa asafo ɔ mi ɔ ngɔɔ “munyu dɔkɔɔ kɛ sisimi munyuhi” kɛ sisiɔ nihi konɛ a susu kaa a suɔ mɛ, se ngɛ anɔkuale mi ɔ, a ngɛ mɛ nitsɛmɛ a nɔ́ mi foe.​—Rom. 16:17, 18.

8. Mɛni sane nɛ e sa nɛ wa bi wa he?

8 E ji zo wawɛɛ kaa nɔ ko ma je osato suɔmi kpo, ejakaa e gbeɔ su kpakpa nɛ ji suɔmi  nitsɛnitsɛ ɔ he guɛ. Wa ma nyɛ maa ngɔ osato peemi nɛ ɔ kɛ sisi adesahi se pi Yehowa. Ngɛ anɔkuale mi ɔ, Yesu tsɔɔ kaa nihi nɛ a peeɔ a ní kaa osatotsɛmɛ ɔ, a maa ‘gbla a tue wawɛɛ nitsɛ.’ (Mat. 24:51) Yehowa sɔmɔli be suɔe kaa a ma je osato suɔmi kpo kɔkɔɔkɔ. Se wa bɔɔ mɔde kaa wa ma bi wa he ke, ‘Anɛ i jeɔ suɔmi nitsɛnitsɛ nɛ osato peemi, aloo sisimi be mi kpo daa lo?’ Nyɛ ha nɛ wa susu níhi kakaaka nɛɛ nɛ wa ma nyɛ maa pee kɛ tsɔɔ kaa wa ngɛ suɔmi nɛ “osato be mi” ɔ he nɛ waa hyɛ.

BƆ NƐ WA MA PLƐ KƐ “SUƆ NƆMLƆ . . . NGƐ NÍ PEEPEE KƐ ANƆKUALE MI”

9. Mɛni suɔmi nitsɛnitsɛ haa nɛ wa peeɔ?

9 O bua nɛ jɔ he kaa o ma sɔmɔ ni kpahi ngɛ laami mi. E sa nɛ wa ná suɔmi ɔ kaa ke e maa hi ɔ, wa maa pee níhi “ngɛ laami mi” kɛ ha wa nyɛmimɛ kɛ tsɔɔ kaa wa suɔ mɛ. (Kane Mateo 6:1-4.) Anania kɛ Safira nyɛ we nɛ a pee jã. Akɛnɛ a suɔ kaa nihi nɛ a na nɔ́ nɛ a kɛ ngɛ hae ɔ he je ɔ, a wo níhi a he zã, nɛ lɔ ɔ ha nɛ a gbla a tue ngɛ a we osato peemi ɔ he. (Níts. 5:1-10) Se suɔmi nitsɛnitsɛ haa nɛ wa bua jɔɔ kaa wa ma sɔmɔ wa nyɛmimɛ ngɛ laami mi, se pi nɛ wa ma hla yi jemi. Kaa nɔ hyɛmi nɔ́ ɔ, nyɛmimɛ nyumuhi nɛ a yeɔ bua Blɔ Tsɔɔmi Ajla Toli ɔmɛ konɛ a to mumi mi niye ní he blɔ nya ha wɔ ɔ fĩɛ, a pee we níhi nɛ maa gbla nihi a juɛmi kɛ ba mɛ nitsɛmɛ a nɔ, nɛ a ha we nɛ nihi nɛ a le nɔ́ nɛ a ngɛ he ní tsue ɔ hulɔ.

10. Kɛ wa ma plɛ kɛ sɛ hlami kɛ je bumi kpo kɛ tsɔɔ nihi ha kɛɛ?

10 Moo sɛ hlami nɛ o je bumi kpo kɛ tsɔɔ ni kpahi. (Kane Roma Bi 12:10.) Yesu tsu ní tsumi nɛ ba si kulaa, nɛ e kɛ pee bumi nɛ a ma je kpo kɛ tsɔɔ nihi ɔ he nɔ hyɛmi nɔ́ ha wɔ. (Yoh. 13:3-5, 12-15) Ke wa ma nyɛ ma je bumi kpo kɛ tsɔɔ ni kpahi ngɛ jamɛ a blɔ ɔ nɔ ɔ, ja wa bɔ mɔde wawɛɛ nɛ wa kase he si bami. Yesu bɔfo ɔmɛ po nui nɔ́ nɛ Yesu pee ɔ sisi saminya kɛ ya si benɛ mumi klɔuklɔu ɔ ba a nɔ. (Yoh. 13:7) Wa ma nyɛ ma je bumi kpo kɛ tsɔɔ ni kpahi ke wa ha we nɛ sukuu nɛ wa ya, he lo nya ní nɛ wa ngɛ, aloo sɔmɔmi he blɔhi nɛ wa ngɛ ngɛ Yehowa asafo ɔ mi ɔ nɛ ha nɛ waa bu wa he pe ni kpahi ɔ. (Rom. 12:3) Jehanɛ hu ɔ, ke a je nɔ ko yi ɔ, wa hɛ kɔɛ e nɔ, mohu ɔ, waa kɛ lɛ tsuo nyaa ke ji wa susu kaa e sa nɛ a ko je waa kɛ lɛ tsuo wa yi, aloo a ko je bumi kpo kɛ tsɔɔ wɔ tsuo po ɔ.

11. Mɛni he je nɛ e sa nɛ waa je wa tsui mi kɛ je nihi a yi ɔ?

11 Moo je o tsui mi kɛ je o nyɛmimɛ a yi. E sa nɛ waa bɔ mɔde kaa he blɔ fɛɛ he blɔ nɛ wa ma ná a, wa ma je wa nyɛmimɛ a yi, ejakaa jã peemi ‘woɔ nɔ he wami.’ (Efe. 4:29) Se e sa nɛ e je wa tsui mi. Ke pi jã a, wa maa hi nɔ ɔ yi mi bunyuku woe, aloo wa ma ma wa hɛ kɛ fɔ sɔ̃ nɛ fɔɔ si ngɛ wa nɔ kaa wa maa wo lɛ ga nɛ sa a nɔ. (Abɛ 29:5) Ke wa jeɔ nɔ ko yi ngɛ e hɛ mi, se wa gbeɔ e he guɛ ngɛ e se ɔ, lɔ ɔ tsɔɔ osato peemi. Bɔfo Paulo kua jamɛ a su nɛ ɔ, nɛ e je suɔmi nitsɛnitsɛ kpo kɛ gu bɔ nɛ e je nihi a yi ha a nɔ konɛ waa kase. Kaa nɔ hyɛmi nɔ́ ɔ, e je e tsui mi kɛ je Kristofohi nɛ a ngɛ Korinto ɔ a yi ngɛ a ní peepee komɛ a he. (1 Kor. 11:2) Se benɛ e he ba hia nɛ e tsɛ a juɛmi se ngɛ a ní peepee komɛ a he ɔ, e je mi mi himi mi nɛ e tsɔɔ mɛ nɔ́ he je nɛ e sɛ nɛ a peeɔ jã a heii.​—1 Kor. 11:20-22.

Ke wa ye bua wa nyɛmimɛ nɛ e fĩ mɛ ɔ, lɔ ɔ tsɔɔ kaa wa ngɛ suɔmi, nɛ wa peeɔ nɔ kpakpa (Hyɛ kuku 12)

12. Mɛni blɔ nɔ wa ma nyɛ maa gu kɛ je suɔmi nitsɛnitsɛ kpo ke wa ngɛ nihi kpakpa pee ɔ?

12 Moo pee nihi kpakpa. Yehowa fã wɔ kaa waa pee wa nyɛmimɛ kpakpa. (Kane 1 Yohane 3:17.) Se kɛ̃ ɔ, e sa nɛ e je wa tsui mi, e sɛ nɛ wa fo wɔ pɛ wa nɔ́ mi. Wa ma nyɛ ma bi wa he ke: ‘Anɛ ye huɛmɛ nɛ nyu bi ngɛ i kɛ mɛ wa kpɛti, nihi nɛ a ngɛ he blɔ nguahi, aloo nihi nɛ a ma nyɛ maa to mi nane mi ɔ pɛ nɛ i peeɔ mɛ kpakpa lo? Aloo i bɔɔ mɔde kaa ma hla blɔhi a nɔ nɛ ma gu kɛ pee  nyɛmimɛ nɛ i li mɛ kpakpa ko, aloo a be nɔ́ ko nɛ a kɛ maa to mi nane mi ɔ kpakpa lo?’ (Luka 14:12-14) Nɛ ke wa nyɛmi Kristofo no ko he fĩ lɛ akɛnɛ e nyɛ we nɛ e to níhi a he blɔ nya saminya, aloo e nɛ wɔ si ngɛ kpakpa ko nɛ wa pee lɛ ɔ he hu nɛɛ? Ke e ba lɛ jã a, e sa nɛ waa ngɔ ga womi nɛ nyɛɛ se nɛ ɔ kɛ tsu ní: “Nyɛɛ pee nyɛ sibi nibwɔ nɛ nyɛ ko gbigblii nyɛ mi.” (1 Pet. 4:9) Ke o kɛ ga womi nɛ ɔ tsu ní ɔ, o ma ná bua jɔmi nɛ ngɛ nɔ́ hami nɛ jeɔ nɔ tsui mi mi ɔ eko.​—Níts. 20:35.

13. (a) Mɛni be nɛ e he maa hia nɛ waa to wa tsui si wawɛɛ? (b) Mɛni níhi wa ma nyɛ maa pee kɛ ye bua nihi nɛ a gbɔjɔ ɔ?

13 Moo ye bua ni nɛmɛ nɛ a gbɔjɔ ɔ. Baiblo ɔ mi ga womi nɛ tsɔɔ kaa ‘waa ye bua ni nɛmɛ nɛ gbɔjɔ, nɛ waa to wa tsui si ha nihi tsuo’ ɔ ma nyɛ maa ye bua wɔ konɛ waa le ke ji suɔmi nɛ wa ngɛ ɔ ji suɔmi nitsɛnitsɛ lo. (1 Tɛs. 5:14)E ngɛ mi kaa pee se ɔ, ni nɛmɛ nɛ a gbɔjɔɔ ɔ a hemi kɛ yemi ɔ mi ba waa mohu lɛɛ, se loloolo ɔ, e ma bi nɛ waa ya nɔ nɛ waa to wa tsui si kɛ ha a kpɛti ni komɛ, nɛ waa ye bua mɛ. Waa kɛ mɛ ma nyɛ ma susu ngmami komɛ nɛ woɔ nɔ he wami ɔ he, waa kɛ mɛ ma nyɛ maa ya fiɛɛmi, aloo wa ma nyɛ ma ná a he deka nɛ waa bu mɛ tue. Jehanɛ hu ɔ, wa ko susu kaa nyɛminyumu ko aloo nyɛmiyo ko “he wa,” aloo e “gbɔjɔ,” mohu ɔ, e sa nɛ wa yɔse kaa wa ti nɔ tsuaa nɔ ngɛ nyɛmihi kɛ gbɔjɔmihi. Bɔfo Paulo po kplɛɛ nɔ kaa e ngɛ gbɔjɔmihi. (2 Kor. 12:9, 10) Enɛ ɔ he ɔ, wɔ tsuo wa hia wa nyɛmimɛ Kristofohi a he wami womi.

14. Mɛni níhi nɛ e sa nɛ waa fia wa pɛɛ si kaa wa maa pee konɛ tue mi jɔmi nɛ hi waa kɛ wa nyɛmimɛ wa kpɛti?

14 Mo hla tue mi jɔmi. Wa peeɔ nɔ́ tsuaa nɔ́ nɛ wa ma nyɛ konɛ tue mi jɔmi nɛ hi waa kɛ wa nyɛmimɛ wa kpɛti, ke wa susu kaa a nui wɔ sisi, aloo a ye wɔ sane yaya po. (Kane Roma Bi 12:17, 18.) Ke wa tɔ̃ nɔ ko nɔ nɛ wa kpa lɛ pɛɛ ɔ, lɔ ɔ ma nyɛ maa jɔɔ e tsui he, se e sa nɛ pɛɛ kpami ɔ nɛ je wa tsui mi. Kaa nɔ hyɛmi nɔ́ ɔ, e sɛ nɛ o de ke, “E dɔ mi kaa o nu he jã,” mohu ɔ, o ma nyɛ maa kplɛɛ o tɔmi ɔ nɔ nɛ o de ke, “I kpa mo pɛɛ, i de we lɛ nɛ hi.” Tue mi jɔmi he hia wawɛɛ, titli ɔ, ngɛ gba si himi mi. E sɛ nɛ nɔ ko kɛ e yo nɛ a pee a ní kaa nɔ́ nɛ a suɔ a sibi ngɛ nihi a hɛ mi, se ngɛ kɔkɔɔ mi lɛɛ, a kɛ a sibi hiɔɔ nya, a jɛɔ a sibi, aloo a peeɔ a sibi yi wu tso ní.

15. Mɛni blɔ nɔ wa ma nyɛ maa gu kɛ ngɔ nihi a he yayami kɛ pa mɛ faa?

15 Moo je o tsui mi nɛ o ngɔ yayami kɛ pa. Ke nihi tɔ̃ wa nɔ ɔ, waa kɛ a he yayami paa mɛ, nɛ waa kɛ a he abofu wui wa mi. Wa ma nyɛ maa ngɔ nihi nɛ a tɔ̃ wa nɔ se a li ɔ a he yayami kɛ pa mɛ ke ji ‘wa ná wa sibi a he tsui ngɛ suɔmi mi, nɛ wa bɔ mɔde wawɛɛ nɛ wa hɛɛ mumi ɔ kake peemi ɔ mi ngɛ tue mi jɔmi nɛ fĩɔ wɔ kɛ peeɔ kake ɔ mi’ ɔ. (Efe. 4:2, 3) Ke wa ma nyɛ maa ngɔ nihi a he yayami kɛ pa mɛ faa a, e sɛ nɛ wa susu nɔ́ nɛ nɔ ɔ pee ɔ he nɛ lɔ ɔ ba ha nɛ waa ngɔ e ‘tɔmi ɔ kɛ wo wa mi.’ (1 Kor. 13:4, 5) Ke waa kɛ nihi a he abofu woɔ wa mi ɔ, lɔ ɔ ma nyɛ ma puɛ huɛ  bɔmi nɛ ngɛ waa kɛ wa nyɛmimɛ kɛ Yehowa wa kpɛti ɔ kulaa. (Mat. 6:14, 15) Jehanɛ hu ɔ, wa ma nyɛ maa ngɔ nihi a he yayami kɛ pa mɛ faa ke ji wa sɔleɔ haa nihi nɛ a tɔ̃ɔ wa nɔ ɔ.​—Luka 6:27, 28.

16. Ke wa ná he blɔ ko ngɛ Yehowa sɔmɔmi mi ɔ, kɛ e sa nɛ waa bu lɛ ha kɛɛ?

16 Ngɔɔ o he kɛ sã afɔle ha ni kpahi. Ke nɔ ko ná he blɔ ko ngɛ Yehowa sɔmɔmi mi ɔ, e sa nɛ e ngɔ lɛ kaa e ji he blɔ nɛ e ná nɛ e kɛ maa tsɔɔ kaa e ngɛ suɔmi nitsɛnitsɛ kɛ ha e nyɛmimɛ, nɛ e “hla nɔ́ nɛ maa hi kɛ ha nɔ kpa, se pi kɛ ha lɛ nitsɛ e he.” (1 Kor. 10:24) Kaa nɔ hyɛmi nɔ́ ɔ, ke wa ya kpɔ mi kpe aloo kpokpa nɔ kpe ɔ, nibwɔ kpeeli ɔmɛ náa he blɔ kɛ suɔ kpe peemi he ɔ loko ni kpahi suɔ lejɛ ɔ. E sɛ nɛ a ngɔ he blɔ nɛ a ná a kɛ nu sɛ kɛ ha mɛ nitsɛmɛ a he aloo a weku li, mohu ɔ, e sa nɛ a bɔ mɔde nɛ a hla sɛ ngɛ he ko nɛ nihi fuu be suɔe kaa a maa hi, ngɛ he nɛ e kɛ he nɛ a ma tsu ní ngɛ ɔ kɛ we. Ke a ngɔ a he kɛ sã afɔle ngɛ blɔ nɛ ɔ nɔ ɔ, a tsɔɔ kaa a ngɛ suɔmi nitsɛnitsɛ kɛ ha a nyɛmimɛ, nɛ a fo we mɛ pɛ a nɔ́ mi. Kɛ o ma plɛ kɛ kase mɛ ha kɛɛ?

17. Ke nɔ ko pee yayami nɛ hɛdɔ ngɛ he ɔ, mɛni suɔmi nitsɛnitsɛ ma ha nɛ e pee?

17 Ke o pee yayami ko ngɛ laami mi ɔ, mo ya jaje nɛ o kpa. Ni komɛ nɛ a ji Kristofohi nɛ a pee yayamihi nɛ hɛdɔ ngɛ he ɔ bɔɔ mɔde kaa a maa laa nɔ konɛ a hɛ mi ko pue si, aloo a ko ha nɛ nihi a nine nɛ nyɛ si. (Abɛ 28:13) Se kɛ̃ ɔ, jã peemi tsɔɔ we suɔmi, ejakaa pi yayami peelɔ ɔ pɛ nɛ enɛ ɔ yeɔ lɛ awi, mohu ɔ e yeɔ ni kpahi hu awi. E be hae nɛ Mawu mumi ɔ nɛ tsu ní saminya ngɛ asafo ɔ mi, nɛ e ma nyɛ ma puɛ tue mi jɔmi nɛ ngɛ asafo ɔ mi ɔ hulɔ. (Efe. 4:30) Ke Kristofo no ko pee yayami nɛ hɛdɔ ngɛ he ɔ, suɔmi nitsɛnitsɛ haa nɛ e ya jajeɔ haa asafo mi nikɔtɔma amɛ konɛ a nyɛ nɛ a ye bua lɛ.​—Yak. 5:14, 15.

18. Kɛ suɔmi nitsɛnitsɛ he hia ha kɛɛ?

18 Wa ngɛ su kpakpahi fuu, se suɔmi pe mɛ tsuo. (1 Kor. 13:13) E haa nɛ a leɔ wɔ kaa Yesu se nyɛɛli, kɛ nihi nɛ a kaseɔ Yehowa, Nɔ nɛ ji suɔmi je he ɔ. (Efe. 5:1, 2) Paulo de ke, ‘Ke i be suɔmi ɔ, pi nɔ́ ko kulaa ji mi.’ (1 Kor. 13:2) Nyɛ ha nɛ waa ya nɔ nɛ wa je suɔmi kpo “ngɛ ní peepee kɛ anɔkuale mi,” se pi “munyu tutui” mi pɛ.