Yaa mi ní ɔ nɔ

Yaa munyuyi tsɔwi ɔmɛ a nɔ

Yaa e mi ní ɔ mi

Yehowa Odasefohi

Dangme

Hwɔɔmi Mɔ—Nɔ́ Nɛ A Maa Kase  |  January 2018

Mɛni He Je Nɛ E Sa Nɛ Waa Ke Nɔ Nɛ Nɔ́ Ko He Hia We Lɛ ɔ Ní ɔ?

Mɛni He Je Nɛ E Sa Nɛ Waa Ke Nɔ Nɛ Nɔ́ Ko He Hia We Lɛ ɔ Ní ɔ?

“Wa Mawu, wa ngɛ mo si nae, nɛ wa ngɛ o biɛ nɛ hɛ mi ngɛ nyami ɔ yi jee.”—1 KRON. 29:13.

LAHI: 80, 50

1, 2. Mɛni Yehowa peeɔ kɛ haa wɔ nɛ tsɔɔ kaa e mi mi hi?

YEHOWA ji Mawu nɛ haa nɔ nɔ́ faa. Nɔ́ fɛɛ nɔ́ nɛ wa ngɛ ɔ, Yehowa lɛ ha wɔ. Yehowa níhi ji sika tsu kɛ sika hiɔ kɛ níhi tsuo nɛ ngɛ zugba a nɔ, nɛ Yehowa ngɔɔ ní nɛ ɔmɛ kɛ baa wami yi ngɛ zugba a nɔ. (La 104:13-15; Hag. 2:8) Baiblo ɔ tsɔɔ kaa Yehowa pee nyakpɛ níhi fuu nɛ haa nɛ wa naa bɔ nɛ e ngɔ ní nɛ ɔmɛ kɛ hyɛ e we bi a nɔ ha.

2 Yehowa ha Israel ma a tsuo mana kɛ nyu jeha 40 sɔuu ngɛ nga a nɔ. (2 Mose 16:35) E “ha mɛ nɔ́ tsuaa nɔ́ nɛ he hia mɛ.” (Neh. 9:20, 21) Yehowa gu gbalɔ Elisha nɔ kɛ pee nyakpɛ nɔ́ ko kɛ ha yalɔyo ko nɛ yeɔ Mawu anɔkuale ɔ. Mawu ha nɛ nu bɔɔ ko nɛ yo ɔ ngɛ ɔ pee fuu. Mawu nike ní nɛ ɔ ha nɛ e nyɛ nɛ e wo e he hiɔhi tsuo, nɛ e kɛ nɔ́ nɛ piɛ ɔ hyɛ e weku ɔ. (2 Ma. 4:1-7) Ngɛ Yehowa yemi kɛ buami nya a, Yesu ha nihi babauu niye ní, nɛ be ko po ɔ, e gu nyakpɛ blɔ nɔ kɛ ha sika, nɛ a kɛ wo to.​—Mat. 15:35-38; 17:27.

3. Mɛni he wa ma susu ngɛ munyu nɛ ɔ mi?

3 Yehowa ngɛ nɔ́ fɛɛ nɔ́ nɛ ma ha nɛ e ní bɔ níhi tsuo maa  hi wami mi. Se kɛ̃ ɔ, e ngɛ e sɔmɔli tsuo nine fɔe konɛ a ngɔ níhi nɛ a ngɛ ɔ kɛ fĩ ní tsumihi nɛ ngɛ nɔ yae ngɛ e we asafo ɔ mi ɔ se. (2 Mose 36:3-7; kane Abɛ 3:9.) Mɛni he je nɛ Yehowa ngɛ blɔ hyɛe kaa wa ma ha lɛ wa ní kpakpahi ɔ? Mɛni blɔ nɔ nɛ Yehowa sɔmɔli nɛ a hi si blema a gu nɛ a kɛ sika kɛ níhi ye bua ngɛ ní tsumihi nɛ Mawu we bi tsu ɔ mi? Kɛ asafo ɔ ngɔɔ sika nɛ nihi kɛ yeɔ bua a kɛ tsuɔ ní ha kɛɛ? Wa ma susu sane bimi nɛ ɔmɛ a he ngɛ munyu nɛ ɔ mi.

MƐNI HE JE NƐ WA KEƆ YEHOWA NÍ Ɔ?

4. Ke wa fĩ Yehowa ní tsumi ko se ɔ, kɛ lɔ ɔ haa nɛ Yehowa naa wɔ kɛɛ?

4 Wa keɔ Yehowa ní ejakaa wa suɔ lɛ nɛ wa bua jɔ níhi nɛ e peeɔ ha wɔ ɔ he. Ke wa susu níhi nɛ Yehowa pee ha wɔ ɔ he ɔ, wa juɛmi be he kpee gblee. Benɛ Matsɛ David ngɛ níhi nɛ a maa hia kɛ ha sɔlemi we ɔ mami he munyu tue ɔ, e tsɔɔ kaa níhi tsuo nɛ wa ngɛ ɔ je Yehowa ngɔ, nɛ nɔ́ fɛɛ nɔ́ nɛ waa kɛ haa Yehowa a, wa náa kɛ jeɔ níhi nɛ e ha wɔ ɔmɛ a mi.​—Kane 1 Kronika 29:11-14.

5. Mɛni blɔ nɔ nɛ Ngmami ɔ tsɔɔ kaa wa tsui mi nɛ wa jeɔ kɛ keɔ Yehowa ní ɔ ji wa jami ɔ fã ko nɛ e he hia?

5 Wa keɔ Yehowa ní kɛ tsɔɔ kaa wa suɔ nɛ wa ja lɛ. Ngɛ nina ko mi ɔ, bɔfo Yohane nu nɛ Yehowa sɔmɔli nɛ a ngɛ hiɔwe ɔ ngɛ dee ke: “Yehowa wa Mawu, mo ji nɔ nɛ sa kaa o ngɔ hɛ mi nyami, bumi, kɛ he wami, ejakaa mo lɛ o bɔ níhi tsuo, nɛ o suɔmi nya nɛ a ba si himi mi, nɛ a bɔ mɛ ngɛ.” (Kpoj. 4:11) Ngɛ anɔkuale mi ɔ, Yehowa sa yi jemi kɛ bumi, enɛ ɔ he ɔ, e sa nɛ wa ha lɛ ní kpakpahi nɛ wa ngɛ ɔ. Yehowa gu Mose nɔ kɛ fã Israel bi ɔmɛ kaa a bua a he nya ngɛ Yehowa hɛ mi si etɛ daa jeha kɛ ye gbijlɔ komɛ. Ngɛ a jami ɔ mi ɔ, ke a ma Yehowa hɛ mi ɔ, e sɛ nɛ a ‘ba kɛ a dɛ gu.’ (5 Mose 16:16) Mwɔnɛ ɔ hu ɔ, wa tsui mi nɛ wa jeɔ kɛ fĩɔ ní tsumihi nɛ Yehowa asafo ɔ tsuɔ ngɛ zugba a nɔ ɔ se ɔ ji wa jami ɔ fã ko nɛ e he hia.

6. Mɛni he je nɛ e hi kaa wa maa ke nihi ní ɔ? (Moo hyɛ foni nɛ ngɛ ní kasemi ɔ sisije ɔ.)

6 Ke wa ke nihi ní ɔ, wa náa he se. E hi kaa wa maa ke nihi ní pe nɛ a maa ke wɔ ní. (Kane Abɛ 29:21.) Ke jokuɛ ko je sika bɔɔ nɛ e fɔli kɛ haa lɛ ɔ eko nɛ e kɛ he ní kɛ ke e fɔli ɔmɛ ɔ, e fɔli ɔmɛ a bua jɔɔ wawɛɛ! Eko ɔ, niheyo ko aloo yiheyo ko nɛ e ji blɔ gbalɔ nɛ e kɛ e fɔli ngɛ ɔ ma nyɛ ma ha sika bɔɔ ko kɛ ye bua ngɛ we mi be komɛ. Fɔli ɔmɛ hyɛ we blɔ kaa a bi ɔ maa pee jã, se a kplɛɛɔ nike ní ɔ nɔ. Mɛni he je? Ejakaa fɔli ɔmɛ le kaa e ji he blɔ nɛ a bi ɔ ná nɛ e kɛ maa tsɔɔ kaa e bua jɔ níhi nɛ a pee ha lɛ ɔ he. Jã nɔuu nɛ Yehowa hu le kaa ke wa ngɔ wa ní kpakpa amɛ kɛ ha lɛ ɔ, wa ma ná he se.

BƆ NƐ NIHI NƐ A HI SI BLEMA A KE MAWU NÍ HA

7, 8. Ngɛ mɛni blɔ nɔ nɛ Yehowa sɔmɔli nɛ a hi si blema a gu kɛ ye bua (a) ní tsumi pɔtɛɛ komɛ? (b) ní tsumihi nɛ Mawu we bi tsuɔ daa?

7 Ngɛ Baiblo ɔ mi ɔ, wa na kaa Mawu we bi ngɔ mɛ nitsɛmɛ a níhi kɛ fĩ Mawu ní tsumi slɔɔtohi a se. Ngɛ be komɛ a mi ɔ, a ngɔ a níhi kɛ fĩ ní tsumi pɔtɛɛ komɛ a se. Kaa nɔ hyɛmi nɔ́ ɔ, Mose ha nɛ Israel bi ɔmɛ ngɔ a níhi kɛ ba, nɛ a kɛ ma kpe he bo tsu ɔ. Matsɛ David hu ha nɛ a ngɔ níhi kɛ ba, nɛ a kɛ ma sɔlemi we ɔ. (2 Mose 35:5; 1 Kron. 29:5-9) Ngɛ Matsɛ Yoash yi nɔ ɔ, osɔfo ɔmɛ ngɔ sika nɛ Israel bi ɔmɛ kɛ wo daka mi ɔ kɛ dla Yehowa we ɔ. (2 Ma. 12:4, 5) Benɛ hwɔ ko ba ngɛ kaseli ɔmɛ a be ɔ mi ɔ, nikɔtɔma amɛ “mwɔ a yi mi kpɔ kaa a ti nɔ fɛɛ nɔ ma ha nɔ́ ko bɔ nɛ e ma nyɛ, konɛ a kɛ  mane nyɛmimɛ ɔmɛ nɛ a ngɛ Yudea a.”​—Níts. 11:27-30.

8 Ngɛ be komɛ hu a mi ɔ, Yehowa we bi ngɔ sika kɛ ye bua nihi nɛ a nyɛɛ ní tsumi ɔ hɛ mi ɔ. Ngɛ Mose Mlaa a mi ɔ, a ha we Levi bi ɔmɛ weto ní ko kaa bɔ nɛ a ha wɛtso kpa amɛ ɔ. Enɛ ɔ he ɔ, Israel bi ɔmɛ ha mɛ mi dlami nyɔngmanyɔngma mi kakaaka konɛ a nyɛ nɛ a tsa a ní tsumi ɔ nɔ ngɛ Yehowa we ɔ. (4 Mose 18:21) Jã kɛ̃ nɛ Yesu kɛ e bɔfo ɔmɛ ná yihi nɛ ‘a ngɔ mɛ nitsɛmɛ a níhi kɛ sɔmɔ mɛ’ ɔ he se.​—Luka 8:1-3.

9. Blema a, jije nihi ná sika kɛ níhi ngɛ kɛ ye bua ní tsumi ɔ?

9 Pi he kake pɛ nɛ a ná yemi kɛ buami ɔ kɛ je. Benɛ a ngɛ kpe he bo tsu ɔ mae ngɛ nga a nɔ ɔ, Israel bi ɔmɛ ngɔ níhi nɛ a kɛ je Ijipt ɔ kɛ ye bua. (2 Mose 3:21, 22; 35:22-24) Ngɛ kaseli ɔmɛ a be ɔ mi ɔ, ni komɛ hu jua a níhi. A jua a zugbahi loo a wehi nɛ a ngɔ sika a kɛ ha bɔfo ɔmɛ. Bɔfo ɔmɛ ngɔ sika a kɛ ye bua nihi nɛ e fĩ mɛ ɔ. (Níts. 4:34, 35) Ni komɛ hu toɔ sika si daa otsi, nɛ a kɛ fĩɔ ní tsumi ɔ se. (1 Kor. 16:2) Enɛ ɔ he ɔ, ohiatsɛmɛ kɛ sikatsɛmɛ tsuo fĩ Mawu ní tsumi ɔ se.​—Luka 21:1-4.

BƆ NƐ WA KEƆ MAWU NÍ HA MWƆNƐ Ɔ

10, 11. (a) Kɛ wa ma plɛ kɛ kase Yehowa sɔmɔli nɛ a hi si blema a ha kɛɛ? (b) Kɛ o naa he blɔ nɛ o ná kaa o ma fĩ Matsɛ Yemi ní tsumi ɔ se ɔ ha kɛɛ?

10 Mwɔnɛ ɔ, a ma nyɛ ma de wɔ ke wa ha yemi kɛ buami konɛ a kɛ tsu nɔ́ pɔtɛɛ ko he ní. Kaa nɔ hyɛmi nɔ́ ɔ, eko ɔ, a ngɛ blɔ nya toe konɛ a ma Matsɛ Yemi Asa ehe ha nyɛ, aloo a dla nyɛ nɔ́ momo ɔ. Eko ɔ, wa le kaa wa hia sika nɛ waa kɛ maa ye bua kɛ dla tsuhi nɛ a ngɛ wa asafo ɔ ní tsumi kɔni ɔ, aloo sika nɛ waa kɛ maa pee kpokpa nɔ kpe, aloo waa kɛ maa ye bua nyɛmimɛ nɛ oslaa ko ba a nɔ ɔ. Jehanɛ hu ɔ, wa haa yemi kɛ buami konɛ a kɛ hyɛ ní tsumi ɔ nɔ ngɛ asafo ɔ yi ɔ kɛ asafo ɔ ní tsumi kɔni kpahi ngɛ je ɔ mi tsuo. A kɛ sika nɛ wa haa a yeɔ bua ma se sane kpakpa fiɛɛli, blɔ gbali klɛdɛɛ kɛ kpɔmi nɔ hyɛli. Atsinyɛ jemi ko be he kaa nyɛ asafo ɔ hu mwɔ yi mi kpɔ kaa a kɛ sika abɔ ko maa ye bua kɛ fĩ Matsɛ Yemi Asahi kɛ Kpe Peemi Asahi nɛ a ngɛ mae ɔ se konɛ nyɛmimɛ nɛ a ngɛ je kɛ wɛ ɔ nɛ a ná he se.

11 Wɔ tsuo wa ma nyɛ ma ha nɔ́ ko kɛ fĩ níhi nɛ Yehowa ngɛ tsue ngɛ nyagbe ligbi nɛ ɔmɛ a mi ɔ se. Behi fuu ɔ, wa li sika nɛ nɔ ko kɛ ha. Wa ha we nɛ nihi leɔ sika abɔ nɛ waa kɛ woɔ dakahi a mi ngɛ Matsɛ Yemi Asa a nɔ, aloo sika abɔ nɛ waa kɛ maneɔ kɛ guɔ jw.org ɔ nɔ. Eko ɔ, wa ma susu kaa sika nɛ wa ha a be nyɛe ma tsu nɔ́ ko tsɔ. Se amlɔ nɛ ɔ, sika nɛ asafo ɔ náa a hiɛhiɛɛ ji sika nɛ a bua nya bɔɔbɔɔbɔɔ, se pi sika nguahi nɛ nihi kɛ haa a. Wa nyɛmimɛ nɛ a be nɔ́ ko tsɔ po kaseɔ Kristofohi nɛ a hi Makedonia ngɛ kaseli ɔmɛ a be ɔ mi ɔ. Nyɛmimɛ nɛ a ngɛ Makedonia a ‘ye ohia nɛ mi kuɔ,’ se a kpa pɛɛ kaa a ha mɛ he blɔ nɛ mɛ hu a ye bua, nɛ a je a tsui mi kɛ ye bua.​—2 Kor. 8:1-4.

12. Ngɛ mɛni blɔ nɔ nɛ Yehowa asafo ɔ ngɔɔ yemi kɛ buami nɛ nyɛmimɛ kɛ haa a kɛ tsuɔ ní saminya?

12 Loko Blɔ Tsɔɔmi Ajla Toli ɔmɛ maa ngɔ asafo ɔ sika kɛ pee nɔ́ ko ɔ, a sɔleɔ ngɛ he, nɛ a kɛ sika a tsuɔ ní ngɛ nile mi kɛ anɔkuale yemi mi. (Mat. 24:45) A toɔ níhi nɛ a kɛ sika a ma tsu ɔ he blɔ nya, nɛ a nyɛɛɔ blɔ nya nɛ a to ɔ se pɛpɛɛpɛ. (Luka 14:28) Blema a, nyumuhi nɛ a nyɛɛ Mawu we bi a hɛ mi ɔ to blɔ nya saminya nɛ a kɛ sika nɛ nihi kɛ ye bua ní  tsumi ɔ pee níhi nɛ a to kaa a kɛ maa pee ɔmɛ pɛ. Kaa nɔ hyɛmi nɔ́ ɔ, Persia matsɛ ɔ ke Ezra sika tsu, sika hiɔ kɛ ní kpahi. Ke a tsake ní nɛ ɔmɛ tsuo kɛ ba Ghana sika mi ɔ, e hiɛ pe sidi ayɔ 440. Ezra na yemi kɛ buami nɛ Persia matsɛ ɔ kɛ ha a kaa nike ní nɛ e kɛ ba ha Yehowa. Enɛ ɔ he ɔ, benɛ Ezra kɛ e we bi ɔmɛ gu blɔ nɛ ojo fiali pɔɔ nɔ nyɛɛmi ɔ nɔ ɔ, Ezra ngɔ blɔ tsɔɔmi pɔtɛɛ komɛ kɛ ha bɔ nɛ pee nɛ a nyɛ nɛ a kɛ nike ní ɔmɛ ya su slɔkee. (Ezra 8:24-34) Bɔfo Paulo hu ha nɛ a bua sika nya konɛ a kɛ ye bua nyɛmimɛ nɛ a ngɛ Yudea a. Paulo bɔ mɔde kaa e ma ha nɛ nihi nɛ a kɛ sika a maa ya a nɛ ya tsu “nɔ́ fɛɛ nɔ́ he ní ngɛ anɔkuale yemi mi, pi ngɛ Yehowa hɛ mi pɛ kɛkɛ, se mohu, ngɛ adesahi hu a hɛ mi.” (Kane 2 Korinto Bi 8:18-21.) Mwɔnɛ ɔ hu ɔ, Yehowa asafo ɔ kaseɔ nɔ hyɛmi nɔ́ nɛ Ezra kɛ Paulo pee ɔ. Yehowa asafo ɔ bɔɔ mɔde kaa e kɛ sika nɛ nyɛmimɛ kɛ ha a ma tsu ní ngɛ blɔ nya tomi nya.

13. Mɛni he je nɛ lingmi nɛ ɔ, asafo ɔ pee tsakemi komɛ ɔ?

13 Eko ɔ, weku ko maa mwɔ a yi mi kpɔ kaa a ma gbɔ sika nɛ a puɛɔ daa a nɔ, aloo a maa pee a si himi kpokploo bɔ nɛ pee nɛ a nyɛ nɛ a pee níhi fuu ha Yehowa. Jã nɔuu nɛ Yehowa asafo ɔ hu peeɔ. Be saii ji nɛ ɔ, asafo ɔ ngɛ ní ehehi pee, nɛ wa náa ní nɛ ɔmɛ a he se wawɛɛ. Se be komɛ ɔ, sika nɛ asafo ɔ puɛɔ ngɛ ní tsumi nɛ ɔmɛ a he ɔ hiɛ kulaa pe sika nɛ asafo ɔ náa a. Enɛ ɔ he ɔ, asafo ɔ bɔɔ mɔde kaa e ma gbɔ sika nɛ e puɛɔ ɔ nɔ, nɛ nihi nɛ a nyɛɛ hɛ mi ɔ toɔ blɔ nya konɛ ní tsumi ɔ nɛ pee kpokploo nɛ sika nɛ nyɛmimɛ kɛ yeɔ bua a he nɛ ba se nami wawɛɛ.

SE NAMIHI NƐ JEƆ O YEMI KƐ BUAMI Ɔ MI KƐ BAA

A ngɔɔ sika nɛ o haa a kɛ fĩɔ Matsɛ Yemi ní tsumi ɔ se (Hyɛ kuku 14-16)

14-16. (a) Mɛni ji ní komɛ nɛ a kɛ sika nɛ o kɛ yeɔ bua a peeɔ? (b) Kɛ o ná jamɛ a ní ɔmɛ a he se ha kɛɛ?

14 Nihi nɛ a kɛ jeha babauu sɔmɔ Yehowa a deɔ ke amlɔ nɛ ɔ lɛɛ wa nine suɔ mumi mi niye ní babauu nɔ. Mo susu he nɛ o hyɛ! Amlɔ nɛ ɔ, wa ngɛ jw.org kɛ JW Brɔɔdkastin. A tsɔɔ New World Translation of the Holy Scriptures ɔ sisi kɛ ya gbihi fuu a mi. Ngɛ jeha 2014 kɛ 2015 ɔ mi ɔ, a pee mahi a kpɛti kpe nɛ e yi ji, “Mo Hla Mawu Matsɛ Yemi ɔ Kekle!” ɔ. A pee ligbi etɛ kpe nɛ ɔ ngɛ bɔɔlu fiami hehi nɛ a kle saminya ngɛ mahi 14 a mi ngɛ je kɛ wɛ. Nihi nɛ a ya kpe nɛ ɔ ná bua jɔmi wawɛɛ.

15 Nihi fuu a bua jɔ jɔɔmihi nɛ a ngɛ  náe ngɛ Yehowa asafo ɔ mi ɔ he wawɛɛ. Kaa nɔ hyɛmi nɔ́ ɔ, nyɛminyumu ko kɛ e yo nɛ a ngɛ sɔmɔe ngɛ ma ko nɔ ngɛ Asia a ngma ke: “Wa ngɛ sɔmɔe ngɛ ma nyafii ko mi. Enɛ ɔ he ɔ, be komɛ ɔ, e peeɔ wɔ kaa wa piɛɛ we Yehowa asafo ɔ he, nɛ enɛ ɔ haa nɛ wa hɛ jeɔ bɔ nɛ Yehowa ní tsumi ɔ yi ngɛ blie ha a nɔ. Se ke wa hyɛ JW Brɔɔdkastin ɔ, wa kaiɔ kaa wa ngɛ nyɛmimɛ babauu ngɛ je kɛ wɛ. Nyɛmimɛ nɛ waa kɛ mɛ ngɛ asafo mi ɔ bua jɔ JW Brɔɔdkastin ɔ he wawɛɛ. Wa pɔɔ numi nɛ wa nyɛmimɛ ɔmɛ deɔ ke, ke a hyɛ Brɔɔdkastin ɔ, e haa nɛ a nuɔ he kaa Blɔ Tsɔɔmi Ajla Toli ɔmɛ ngɛ a kasa nya haa. Amlɔ nɛ ɔ, a bua jɔ wawɛɛ kaa a piɛɛ Mawu asafo ɔ he.”

16 Ngɛ je ɔ mi tsuo ɔ, Yehowa asafo ɔ ngɛ Matsɛ Yemi Asahi mae, nɛ a ngɛ ekomɛ hu dlae. E piɛ bɔɔ nɛ Matsɛ Yemi Asa nɛ ɔmɛ a yibɔ maa su 2,500. Benɛ asafo ko nɛ ngɛ Honduras ɔ bɔni kpe peemi ngɛ a Matsɛ Yemi Asa ehe ɔ nɔ ɔ, a ngma ke: “Wa bua jɔ wawɛɛ kaa wa piɛɛ Yehowa weku ɔ he, nɛ wa piɛɛ wa nyɛmimɛ nɛ a ngɛ je kɛ wɛ ɔ he. Enɛ ɔ ha nɛ wɔ hu wa ná Matsɛ Yemi Asa ngɛ wa kpɔ ɔ mi.” Ke wa nyɛmimɛ a nine su Baiblo ɔ kɛ womi kpahi a nɔ ngɛ mɛ nitsɛmɛ a je gbi mi ɔ, a bua jɔɔ wawɛɛ. Ke wa nyɛmimɛ ye bua ngɛ oslaa be mi, aloo a na bɔ nɛ ma nɔ odase yemi ngɛ ma nguahi kɛ a kpɔ ɔmɛ a mi ngɛ yiblii woe ha a, a bua jɔɔ wawɛɛ.

17. Kɛ wa plɛ kɛ le kaa Yehowa nɛ e ngɛ e we asafo ɔ kudɔe mwɔnɛ ɔ ha kɛɛ?

17 E peeɔ nihi nɛ a pi Yehowa Odasefohi ɔ nyakpɛ kaa asafo ɔ ngɔɔ yemi kɛ buami nɛ wa je wa tsui mi kɛ haa a kɛ tsuɔ ní tsumi nguahi kaa kikɛ. Benɛ nyumu ko nɛ e hyɛɛ ní tsumi ngua ko nɔ ya slaa si ngɛ wa womi fiami he ko ɔ, e pee lɛ nyakpɛ kaa wa nyɛmimɛ ɔmɛ ngɔ mɛ nitsɛmɛ a he kɛ sã afɔle kɛ ngɛ ní tsumi nɛ ɔmɛ tsue nɛ hiɔwo ko be he. E pee lɛ nyakpɛ hu kaa asafo ɔ ná we sika kɛ ji he kpa ko kaa ja yemi kɛ buami nɛ nyɛmimɛ ɔmɛ kɛ haa a pɛ. E tsɔɔ kaa wa pee nɔ́ ko nɛ nimli be nyɛe maa pee ngɛ mɛ nitsɛmɛ a he wami nya. Nɔ́ nɛ e de ɔ da! Wa le kaa Yehowa lɛ e fĩ ní tsumi nɛ ɔ se.​—Hiob 42:2.

JƆƆMIHI NƐ WA NÁA KE WA KE YEHOWA NÍ

18. (a) Ke wa fĩ Matsɛ Yemi ɔ se ɔ, mɛni jɔɔmihi wa ma ná? (b) Kɛ fɔli ma plɛ kɛ tsɔse a bimɛ kɛ ni hehi nɛ a ngɛ asafo ɔ mi ɔ konɛ mɛ hu a fĩ Matsɛ Yemi ɔ se ha kɛɛ?

18 Yehowa wo wa hɛ mi nyami, ejakaa e ha wɔ he blɔ kaa wa fĩ ní tsumi ngua nɛ ngɛ nɔ yae mwɔnɛ ɔ se. E wo wɔ si kaa ke wa fĩ Matsɛ Yemi ɔ se ɔ, e maa jɔɔ wɔ. (Mal. 3:10) Yehowa wo si kaa nɔ nɛ haa nɔ nɔ́ faa a, lɛ hu níhi maa ya nɔ ha lɛ saminya. (Kane Abɛ 11:24, 25.) Nɔ́ hami haa nɛ wa bua jɔɔ hulɔ, ejakaa “bua jɔmi babauu ngɛ nɔ́ hami mi pe nɔ́ ngɔmi.” (Níts. 20:35) Fɔli hu ma nyɛ maa ngɔ a munyu tumi, kɛ a ní peepee kɛ tsɔse a bimɛ kɛ ni hehi nɛ a ngɛ asafo ɔ mi ɔ konɛ mɛ hu a fĩ Matsɛ Yemi ní tsumi ɔ se, konɛ a ná jɔɔmihi babauu.

19. Kɛ níhi nɛ wa kase mwɔnɛ ɔ wo mo he wami ha kɛɛ?

19 Níhi tsuo nɛ wa ngɛ ɔ je Yehowa ngɔ. Ke wa ha Yehowa níhi nɛ e ha wɔ ɔ eko ɔ, lɔ ɔ tsɔɔ kaa wa suɔ lɛ, nɛ wa bua jɔ níhi tsuo nɛ e pee ha wɔ ɔmɛ a he. (1 Kron. 29:17) Benɛ Israel bi ɔmɛ ngɔ a níhi kɛ ba konɛ a kɛ ma sɔlemi we ɔ, ‘a nya nɛ a bua jɔ a he kaa a nyɛ nɛ a je a tsui mi faa kɛ pee nɔ́ ko kaa jã.’ (1 Kron. 29:9) Nyɛ ha nɛ waa ya nɔ nɛ waa kɛ bua jɔmi nɛ ke Yehowa níhi nɛ e ha wɔ ɔ eko.