Ka wakwano lok madok i kom cwec i buk me acakki me Baibul, ci wabiniang ni Lubanga owaco ki Adam ni: “Yadi ducu ma tye i poto, camgi macalo imito; ento yat me ngeyo gin maber ki marac pe icam, pien i nino ma ibicamo iye, en aye ibito iye bene.” (Acakki 2:16, 17) Lok meno nyuto ka maleng ni, ka onongo Adam owiny lok pa Lubanga, onongo kono en pe oto ento en onongo bimedde ki kwo pi naka i poto me Eden.

Ki cwercwiny madit, ma ka lubo cik meno wek en omedde ki kwo pi naka, Adam oyero pe me lubo cik pa Lubanga ci ocamo nyig yat ma dakone Kawa omiye. (Acakki 3:1-6) Adwogi me jemo meno pud tye i kom dano wa i kare-ni. Lakwena Paulo otito ni: “Kit macalo bal yam obino i lobo kun wok ki i dano acel, ka dong to obino pi bal, kit meno bene to onya oromo kin dano ducu, pien dano ducu gubalo.” (Jo Roma 5:12) “Dano acel” meno obedo Adam. Ento bal meno obedo ngo, ki dok pingo okelo to?

Gin ma Adam otimo ni​—jemo nyo kwero lubo cik pa Lubanga akaka—​obedo bal. (1 Jon 3:4) Mucara me bal meno obedo to, kit ma Lubanga owaco ki Adam. Ka onongo Adam ki likwayone gubed luwiny bot Lubanga kono onongo gipe ki bal dok onongo pe gibibilo to. Lubanga pe ocweyo dano ni guto ento me kwo pi naka.

 Pe watwero kwerone ni “to onya oromo kin dano ducu” kit ma Baibul owaco kwede-ni. Ento tika gin mo ki i komwa medde ki kwo ka wato? Jo mapol giwaco ni lok meno tye ada, ni tye gin mo ma kilwongo ni tipo ma medde ki kwo i nge to. Rom ma gitye ka waco ni Lubanga owaco lok goba bot Adam. Meno cakke nining? Pien ka gin mo ki i komwa medde ki kwo i kabedo mukene i nge to, ci nongo dong to pe obedo mucara me bal kit ma Lubanga owaco kwede. Baibul waco ni: ‘Lubanga pe twero bwolo dano.’ (Jo Ibru 6:18) Ki lok ada, Catan aye owaco lok goba bot Kawa ni: “Pe wubito.”​—Acakki 3:4.

Meno dong kelo lapeny ni, ka pwony man ni tipo medde ki kwo-ni obedo pwony goba, ci dong gin ango ma timme i komwa ka wato?

Lok ma kicoyo i Acakki i kom cwec waco ni: “Lubanga ocweyo dano ki apwa me ngom, okuto yamo me yweyo i ume, dano odoko gin makwo.” Lok man ni “gin makwo” kigonyo ki i nyig lok me leb Ibru me ne’phesh, ma te lokke ni “gin maywe.”​—Acakki 2:7.

Baibul tito ka maleng ni dano pe gubedo cwec ma gitye ki gin mo ma pe to. Ma ka meno, wan ducu wabedo “gin makwo.” Meno aye gin muweko kadi dong iyeny nining pe itwero nongo wang Baibul mo ma waco ni “tipo pe to.”

Kit macalo Baibul pe waco ni dano tye ki tipo ma pe to-ni, ci pingo dini mapol gipwonyo dok olungtuke? Me nongo lagamme myero kong wadwok wiwa cen i kom gin ma otimme i lobo Ejipt i kare macon.

Herodotus, Lagrik mo ma onongo lacoc me tekwaro i cencwari me abic K.M.P., owaco ni, Luejipt aye “gukwongo cwako pwony man ni dano tye ki tipo ma pe to.” Lubabilon bene onongo gicwako tam man. I kare ma Alexander the Great oloyo Middle East i mwaka 332 K.M.P., luryeko me Grik onongo dong gunyayo pwony man adada dok opongo ka ma Lugrik onongo giloyo ducu.

I cencwari me acel K.M., dini pa Lujudaya ma onongo gingene adada, Essenes ki Luparicayo bene gupwonyo ni tipo pa dano pe to. Buk me The Jewish Encyclopedia waco ni: “Lujudaya gunongo pwony man ni dano tye ki tipo ma pe to-ni ki bot Lugrik, tutwalle tam pa laryeko ma nyinge Plato.” I yo acel-li, i cencwari me acel lacoc me tekwaro pa Lujudaya ma nyinge Josephus owaco ni pwony meno pe a ki i Ginacoya Maleng, ento ki i “niye pa lugrik,” ma ocakke ki i kom ododo ma onongo kibokogi.

Ka tekwaro pa Lugrik woto ki nya i kin piny, jo mogo ma giwaco ni gin Lukricitayo bene gucako jolo pwony goba man. Ma lubbe ki lok pa lacoc me tekwaro mo ma nyinge Jona Lendering , “Tam pa Plato ni tipowa kong con onongo tye ka mo maber ka dong obino i lobo-ni oweko odoko yot me ribo pwony pa Plato-ni ki lok me dini pa Lukricitayo.” Pi meno, pwony goba ni  tipo pe to-ni odonyo i dini pa “Lukricitayo” ci odoko guti me niyegi.

I cencwari me acel, lakwena Paulo omiyo cik ni: “Cwiny maleng waco atir ni, i kare mo i anyim jo mogo bibwoto niyegi woko, gicako lubo jogi ma gin lugoba, ki pwony pa cen maraco.” (1 Temceo 4:1) Lok meno ducu ocobbe kakare! Lok man ni tipo pe to-ni obedo labol acel i kin “pwony pa cen maraco.” Baibul pe cwako pwony magi, dok lwite ocakke ki i kom dini goba ki tam pa luryeko.

Kitung botwa, Yecu owaco ni: “Wubingeyo lok me ada, lok me ada bigonyowu.” (Jon 8:32) Lok ada me Baibul dong ogonyowa ki i pwony goba ma pe kelo deyo i kom Lubanga kacel ki tim maraco ma onya i kin dini goba mapol. Lok ada ma tye i Lok pa Lubanga ogonyowa ki i tim me tekwaro ki kwer mogo madok i kom jo muto.​—Nen bok ma wiye tye ni “ Jo Muto Gitye Kwene?

Lacwecwa onongo pe mito ni dano gukwo pi mwaki ma romo 70 nyo 80 keken i lobo ka dok gucit ka kwo ka mukene i yo mapat pi naka. Mitine onongo tye ni dano gubed i lobo kany pi naka macalo lutinone ma luwiny. Yub man ma pire tek-ki onongo nyuto mar pa Lubanga pi dano, dok pe kibinywenone. (Malaki 3:6) Ma dong jingo cwinywa loyo, laco jabuli owaco ni: “Jo ma kitgi atir gibicamo lobo, dok gibibedo iye matwal.”​—Jabuli 37:29.